วันพฤหัสบดีที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

ล้วงลึก: การสูญเสียกำลังในสายนำสัญญาณและผลที่เกิดขึ้น


In-Depth of Lossy Transmission Line and Its Effects

โดย จิตรยุทธ จุณณะภาต / Jitrayut Chunnabhata (HS0DJU)
Electrical Engineer, Amateur Radio Operator
Independent Researcher in RF and Applied Electromagnetics
หมายเหตุ: บทความนี้สงวนลิขสิทธิ์โดยผู้เขียน (โปรดดูรายละเอียดด้านล่างสุด)


นอกจากสายนำสัญญาณที่เราใช้กัน (ที่มักเป็นแบบแกนร่วมหรือ Coaxial Cable) ทนกำลังได้เท่านี้ มีอิมพีแดนซ์เฉพาะตัว (Characteristic Impedance) เท่านี้ (ส่วนใหญ่จะเป็น 75Ω สำหรับสายนำสัญญาณที่ใช้ในเครื่องรับต่างๆ หรือ 50Ω ในระบบเครื่องรับและส่ง)  เราก็คงเคยได้ยินกันมาบ้างว่า สายนำสัญญาณนั้นมีการสูญเสีย (Loss) ยิ่งสายใหญ่ขึ้นก็ทนกำลังได้มากขึ้นและมีอัตราการสูญเสียที่ขึ้นกับความถี่และความยาวน้อยลง (ในสายนำสัญญาณชนิดหนึ่ง เมื่อความถี่สูงขึ้น และ/หรือ ความยาวมากขึ้น จะมีการสูญเสียมากขึ้น)   ผลที่ตามมานั้นมีมาก เช่น เสียกำลังคลื่นในการรับ-ส่งแล้ว  ทำให้อิมพีแดนซ์ที่ปลายสายอีกด้านหนึ่งเปลี่ยนไป (เมื่อเทียบกับสายนำสัญญาณที่สูญเสียน้อยกว่า หรือ ในกรณีอุดมคติคือไม่มีการสูญเสีย) และยังมีผลทำให้ค่าอัตราส่วนคลื่นนิ่ง (SWR, Standing Wave Ratio) ที่วัดที่ปลายสายอีกด้านหนึ่งมีค่า "ดีขึ้น" ด้วย  เรื่องนี้เราจะดูกันว่า ทำไม และ เราจะคำนวณสิ่งต่างๆ ได้อย่างไร รวมทั้งการใช้ความสามารถที่พกแถมติดมากับสมิทชาร์ท (Smith Chart) ในการช่วยคำนวณด้วย 


ความไม่เข้ากัน (Mismatching) คลื่นสะท้อน และผลที่ตามมา  



รูปที่ 1 (a) เมื่ออิมพีแดนซ์ของโหลด (ZL) และของ
สายนำสัญญาณ (
Z0) เท่ากัน จะไม่มีคลื่นสะท้อนกลับ
 (
VR = ГL = 0) และ (b) เมื่อ ZL ≠  Z0 จะทำให้ VR > 0
และ 
→ |ГL| ≠ 0 และเกิดคลื่นนิ่งในสายนำสัญญาณ 


การต่อเชื่อมระหว่างตัวนำคลื่นและ/หรือสิ่งที่ป้อน/รับคลื่นเข้าด้วยกัน มีความเสี่ยงในการเกิดคลื่นสะท้อนถ้าอิมพีแดนซ์ของสองสิ่งนั้นไม่เท่ากัน (ไม่แมทช์กัน) ตัวอย่างเช่น การต่อโหลด (load) เช่นสายอากาศเข้ากับสายนำสัญญาณ ถ้าอีมพีแดนซ์ของโหลด (ZL) เท่ากับอิมพีแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ (Z0 ซึ่งในระบบวิทยุสื่อสารมัก = 50Ω) จะไม่มีคลื่นสะท้อนกลับ 

แต่เมื่ออิมพีแดนซ์ที่รอยต่อเช่นระหว่างโหลด (ZL) และสายนำสัญญาณ (Z0) ไม่เท่ากัน จะเกิดการสะท้อนที่รอยต่อ มีโวลเตจของคลื่นที่เดินทางไปข้างหน้าเข้าหารอยต่อ และสะท้อนกลับมาจากรอยต่อนั้น ดูรูปที่ 1 

VF   เป็นโวลเตจของคลื่นที่เดินทางเข้าหารอยต่อ (เป็นจำนวนเชิงซ้อน)
VR  เป็นโวลเตจของคลื่นที่สะท้อนกลับที่รอยต่อ (เป็นจำนวนเชิงซ้อน) 

  • เมื่อโหลดแมทช์กับอิมพีแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ  VR = 0 และขนาด |VR| = 0 ด้วย นี่คือกรณีที่ดีที่สุด (อุดมคติ) 
  • เมื่อโหลดไม่แมทช์กับอิมพีแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ  VR ≠ 0 และขนาด |VR| > 0 ด้วย
  • โดยที่ ขนาด |VR| ≤  |VF|  เสมอ เพราะเป็นไปไม่ได้ที่คลื่นที่สะท้อนกลับจะมีขนาดใหญ่กว่าคลื่นที่ตกกระทบที่รอยต่อ 

และคำนวณสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ (Reflection Coefficient) ที่ตำแหน่งโหลด ГL  (Г มีตัว L ห้อยอยู่เพื่อให้รู้ว่าคำนวณที่ตำแหน่งรอยต่อระหว่างสายนำสัญญาณกับโหลด) ได้จาก 

  ГL  =  VR / VF   --- สมการที่ 1 

จากทฤษฎีสายนำสัญญาณ เราคำนวณ Г ได้จาก ZL และ Z0 ด้วย 

  ГL  =  VR / VF   =   ( ZL  - Z0 ) / ( ZL  +  Z0 )  ---- สมการที่ 2 

(เมื่อ VR , VF , ZL , Z0 เป็นจำนวนเชิงซ้อน จึงทำให้ ГL เป็นจำนวนเชิงซ้อนด้วย) 


หมายเหตุ 1  

  • ทั้ง  ZL ,  Z0  ,  VR  , VF  และ  ГL  เป็นจำนวนเชิงซ้อนทั้งสิ้น แต่ละตัวสามารถเขียนในรูปปกติที่คุ้นเคยคือ A = B + jC ในพิกัดฉาก (rectangular coordinate) 
  • ซึ่งสามารถแปลงเป็นรูป A = |A|∠θ  คือประกอบไปด้วย ขนาด (magnitude) |A| และ มุม(angle)  θ  ในพิกัดวงกลม (polar coordinate) ก็ได้
  • เมื่อมีเครื่องหมาย | | ครอบจำนวนเชิงซ้อนไว้ จะหมายถึงเฉพาะ ขนาด (magnitude) ของตัวเลขเชิงซ้อนนั้น 


และจากสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ (Reflection Coefficient) เราสามารถคำนวณหาอัตราส่วนคลื่นนิ่ง (SWR: Standing Wave Ratio) ได้จาก 

 SWR = ( 1 + |ГL| ) / ( 1 - |ГL| )  ---- สมการที่ 3 

เมื่อ  ZL =  Z0 คือแมทช์ → |ГL| = 0  เป็นกรณีดีที่สุดคือไม่มีการสะท้อนกลับจะคำนวณ SWR = 1.0:1 แต่เมื่อ ZL เปิดหรือลัดวงจร → |ГL| = 1  จะเป็นกรณีแย่ที่สุดและ SWR =  ∞:1


หมายเหตุ 2  

การคำนวณหา SWR ที่ตำแหน่งรอยต่อของ ZL และ Z0 (ซึ่งถ้า ZL ≠ Z0 จะเกิดการสะท้อนของคลื่น ทำให้สัมประสิทธิการสะท้อนกลับ Г≠0)  จะต้องคำนวณสองขั้นตอน คือ

  • หา ГL ก่อนด้วยสมการที่ 2 ซึ่ง ГL ที่คำนวณได้จะเป็นจำนวนเชิงซ้อน  ในรูปแบบ Гre + jГim (ในพิกัดฉาก)  เราก็เปลี่ยนเป็นพิกัดวงกลมซึ่งเป็นรูปแบบของ ขนาดและมุม คือ ГL= |ГL|∠θ  โดย |ГL| คือขนาด และ θ คือมุม 
  • เราจะเอาเฉพาะขนาด |ГL| ไปคำนวณหา SWR ต่อไป 
  • คำนวณ SWR ตามสมการที่ 3 ซึ่งจะใช้แต่ขนาด |ГL| มาคำนวณ
  • ในกรณีพิเศษที่ทั้ง Z0 และ ZL เป็นความต้านทานล้วนโดยไม่มีรีแอคแตนซ์ (jX = 0) เราสามารถคำนวณได้ง่ายขึ้น คือ: 
    • ถ้า  ZL > Z0  :   SWR = ZL  / Z0   ---- สมการที่ 4.1 
    • ถ้า  ZL < Z0  :   SWR =  Z0 / ZL   ---- สมการที่ 4.2 
  • ที่จริงแล้ว Z0 ไม่ได้เป็นความต้านทานล้วน แต่ส่วนรีแอคแตนซ์ jX ของมันต่ำมาก เราจึงประมาณได้ว่าเป็น 50 + j0Ω หรือ = 50Ω    


ก่อนจะลงลึกกว่านี้ เราย้อนกลับไปดูสมการที่ 1 จะเห็นว่า ถ้าอิมพีแดนซ์ของโหลด ( ZL ) มีค่าต่างจากอิมพีแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ ( Z0 ) ในทางฟิสิกส์แล้วจะมีคลื่นสะท้อนกลับทำให้  VR > 0 และทำให้  ГL > 0  หรือขนาดของมันคือ  |ГL| > 0 ด้วย และเพราะ VR ที่น้อยที่สุดที่เป็นไปได้คือ 0 (เมื่อโหลดแมทช์ ไม่มีคลื่นสะท้อนกลับ) และมากที่สุดที่เป็นไปได้คือ  VR = VF  (คือคลื่นสะท้อนกลับทั้งหมด เป็นไปไม่ได้ที่จะมีคลื่นสะท้อนขนาดใหญ่กว่าที่ตกกระทบ)  ทำให้ขนาดของ ГL หรือเขียนเป็น |ГL|  มีค่า: 

  0 ≥ |ГL| ≥ 1 เสมอ 
(ไม่เฉพาะแต่กับ ГL   แต่รวมถึง Г ใดๆ ก็จะไม่สามารถมีขนาดเกิน 1 ได้) 


การสูญเสียในสายนำสัญญาณและผลที่เกิดขึ้น  


ถ้าสายนำสัญญาณไม่มีการสูญเสีย ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ |Г| จะเท่าเดิมตลอดจนถึงปลายสายนำสัญญาณอีกด้านหนึ่ง  สิ่งที่เปลี่ยนไปคือมุมของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ (∠θ)  สิ่งที่เกิดขึ้นคืออัตราส่วนของคลื่นนิ่ง (SWR) คงที่เพราะสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่ด้านแหล่งจ่าย |Гs| = ГL| หรือสัมประสิทธิการสะท้อนกลับด้านโหลด  แต่อิมพีแดนซ์ที่มองเห็นที่ปลายสายนำสัญญาณอีกด้านหนึ่ง (Zin) เปลี่ยนไปได้ตามสมการที่ 5  

กรณีที่สายนำสัญญาณไม่มีการสูญเสีย (กรณีอุดมคติ) 

---- สมการที่ 5 

β  เป็นค่าคงที่เฟส (Phase Constant) = 2π / λ  (หน่วยเป็นเรเดียนต่อเมตร)

ℓ  เป็นความยาวของสายนำสัญญาณ (หน่วยเป็นเมตร) 

βℓ  คูณกันจึงมีหน่วยเป็น เรเดียน


รูปที่ 2 ถ้าสายนำสัญญาณไม่มีการสูญเสียกำลัง 
  
|Г| จะคงที่ตลอดเส้น และ SWR เมื่อวัดที่ด้านโหลด
กับด้านแหล่งจ่ายจะเท่ากัน แต่อิมพีแดนซ์ 
Zin 
ยังเปลี่ยนแปลงได้ขึ้นกับ 
Z0 , ZL และความยาว
ของสายนำสัญญาณ 
ℓ 


แต่ ถ้าสายนำสัญญาณมีการสูญเสียกำลัง  กว่าคลื่นจากแหล่งจ่ายเช่นภาคส่งของเครื่องวิทยุ (VFS) จะเดินทางไปถึงโหลดเช่นสายอากาศ (VFL) ก็จะมีขนาดเล็กลง  เมื่อเกิดการสะท้อนที่โหลด กว่าคลื่นสะท้อนที่โหลด (VRL) จะเดินทางกลับมาถึงแหล่งจ่ายอีกครั้ง (VRS) ก็ลดขนาดลงไปอีก  สัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่ด้านโหลด และ ด้านแหล่งจ่าย สามารถคำนวณได้จาก

ГL  =   VRL / VFL    

Гs  =  VRS / VFS  

แต่เพราะ 

VFL < VFS   และ

VRS < VRL  

ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่มองเห็นจากด้านแหล่งจ่าย ย่อมมีขนาดเล็กลงกว่าสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่เกิดขึ้นที่โหลดจริงๆ หรือเขียนได้ว่า  |Гs| < ГL|  

และถ้าเราวัดหรือคำนวณอัตราส่วนคลื่นนิ่งด้านแหล่งจ่าย (SWRs) มีค่าดีขึ้นกว่าเมื่อวัดหรือคำนวณอัตราส่วนคลื่นนิ่งด้านโหลดหรือสายอากาศ (SWRL) เพราะ 

  |Гs| < ГL|   ทำให้ →   SWRs  <  SWRL    


รูปที่ 3 สายนำสัญญาณที่สูญเสียกำลัง 
VFL < VFS และ VRS < VRL ทำให้ |Гs| < |ГL| 
และ SWR
s  <  SWRL  นอกจากนั้น Zin ยัง
ไม่เป็นไปตามสการที่ 5 อีกด้วย 


หมายเหตุ 3  

ตัวอักษรห้อยด้านล่างมีความหมายคือ:
F  : Forward หรือ เดินทางไปข้างหน้า 
R : Reverse หรือ เดินทางกลับมาด้านหลัง (สะท้อน) 
L : Load หรือ แสดงถึงค่าที่เกิดขึ้นด้านโหลด (ด้าน ZL เช่น สายอากาศ) 
S : Source หรือ ด้านเครื่องส่งวิทยุ หรือ แหล่งกำเนิดสัญญาณ
เช่น  
VFL  คือ โวลเตจของคลื่นที่เดินทางไปข้างหน้า ณ โหลด เป็นต้น 
SWRL  คือ อัตราส่วนคลื่นนิ่งที่ปรากฏด้านโหลด 

ยิ่งสายนำสัญญาณมีอัตราการสูญเสียสูง และ/หรือ สายยาว จะทำให้ SWR ด้านแหล่งจ่าย "ดูดีขึ้น" ไปอีก และอิมพีแดนซ์ที่ด้านแหล่งจ่ายจะเห็นว่ามีค่าเข้าใกล้  Z0  หรืออิมพีแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณนั้นมากขึ้นไปอีก    เดี๋ยวเราค่อยๆ มาดูกัน 



ความสัมพันธ์ของ |Гs| และ |ГL|   


เรื่องต่างๆ จะง่ายขึ้นมากถ้าเรารู้ความสัมพันธ์ระหว่าง |Гs| และ |ГL|   เพราะการลดลง (เข้าใกล้ 0 มากขึ้น) ของ |Гs| จาก |ГL| นั้น ขึ้นกับการสูญเสียของสายนำสัญญาณ (ปกติแล้วทำงานในหน่วย dB)  และเมื่อเราได้ |Гs| ที่ปรากฏด้านแหล่งจ่าย (source หรือ เครื่องวิทยุ)  เราก็ใช้มันคำนวณหาสิ่งอื่นต่อไป เช่น Zin ที่จะมีค่าเข้าใกล้ Z0 มากขึ้นได้ (และจะทำได้ง่ายมากเมื่อใช้สมิทชาร์ทช่วย) 

ดูรูปที่ 4 ประกอบ 

  • เมื่อเราป้อนคลื่นจากแหล่งจ่ายขนาด VFS  คลื่นนี้จะเดินทางผ่านสายนำสัญญาณที่ มีการสูญเสีย (ขาไป)  และไปถึงโหลดด้วยขนาดที่เล็กลงเป็น VFL   
  • ที่โหลด ถ้าอิมพีแดนซ์ของโหลด (ZL) ไม่เท่ากับความต้านทานเฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ (Z0) จะเกิดการสะท้อนกลับของคลื่นด้วยโวลเตจ VRL   
  • จากนั้นคลื่นจะเดินทางผ่านสายนำสัญญาณ ที่มีการสูญเสีย (ขากลับ) กลับมาถึงแหล่งจ่ายอีกครั้ง กว่าจะมาถึงแหล่งจ่ายจะเหลือขนาดเป็น VRS  
  • จากขั้นตอนด้านบน จะเห็นว่ามีการสูญเสียสองรอบ  (สมมติ สูญเสียรอบละ 1.5 dB รวมสองรอบไปและกลับก็คือ 3 dB) 


รูปที่ 4 เมื่อเราต่อโหลดผ่านสายนำสัญญาณ
ที่มีการสูญเสียกำลัง และป้อนด้วยแหล่งกำเนิด
สัญญาณวิทยุ จะมีการลดทอนเกิดขึ้นกับคลื่น
ทั้งขาไป และ ที่สะท้อนกลับมาในขากลับด้วย


เราสามารถไล่สิ่งที่เกิดขึ้นกับโวลเตจของคลื่นต่างๆ ได้ดังนี้ 

การสูญเสียขาไป: 

 – K   = 20 log ( |VFL|  / |VFS| )   
 |VFL|  / |VFS|   =  10 -K/20   ---- สมการที่ 6 

การสูญเสียขากลับ:

 – K   = 20 log ( |VRS|  / |VRL| )    
 |VRS|  / |VRL|  =  10 -K/20   ---- สมการที่ 7

คูณสมการที่ 6 และ 7 เข้าด้วยกัน ได้:

 |VFL|  / |VFS| • |VRS|  / |VRL|  =   [10 -K/20]2  =  10 -2K/20   ---- สมการที่ 8  

และเรารู้ว่า 

|ГL| =  |VRL| / |VFL| 

|Гs| =  |VRS| / |VFS| 

แทนลงในสมการที่ 8 ได้: 

|Гs| / |ГL| =  10 -2K/20   หรือ  

|Гs|  =  |ГL| • 10 -2K/20    ---สมการที่ 9  

โดย

K เป็นอัตราการสูญเสียกำลังในสายนำสัญญาณใน 1 ทาง (1-way) ในหน่วย dB
เช่น สายนำสัญญาณสูญเสียกำลังจากปลายด้านหนึ่งไปอีกด้านหนึ่งเป็น 1.5 dB
K = 1.5 เป็นต้น 



ผลของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่รอยต่อจริงกับปลายสายไม่เท่ากัน  


เมื่อสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่เกิดขึ้นที่ด้านโหลด  |ГL| และที่มองเห็นด้านเครื่องส่ง |Гs| ไม่เท่ากัน  ค่าของอัตราส่วนคลื่นนิ่งที่สองจุดจะไม่เท่ากันด้วย โดย

SWRL   =   ( 1 + |ГL| ) / ( 1 - |ГL| )  

SWRs    =   ( 1 + |Гs| ) / ( 1 - |Гs| ) 

และเพราะในสายนำสัญญาณที่มีการสูญเสียกำลัง (ซึ่งในความเป็นจริงก็คือทุกเส้น เพียงแต่มากหรือน้อย หรือเรา ตัดทิ้ง ไปถ้าค่าต่ำมาก) 

 |Гs|   <  |ГL|   เสมอ  ดังนั้น 

SWRs   <  SWRL เสมอ 

แปลความหมายสั้นๆ ได้ว่า ค่า SWR ที่เราวัดได้ที่ด้านเครื่องส่งหลังจากต่อสายนำสัญญาณมาจากสายอากาศ จะได้ตัวเลขที่ "ดีกว่า" ที่เกิดขึ้นจริงๆ ที่จุดต่อระหว่างสายนำสัญญาณนั้นกับขั้วต่อสายอากาศเสมอ   ส่วนจะดีกว่ามากหรือน้อยแค่ไหนก็ขึ้นกับว่าสายนำสัญญาณนั้นมีการสูญเสียกำลังแค่ไหน ถ้ายิ่งสูญเสียมาก ก็จะได้ค่าที่ดีกว่ามาก นั่นเอง   ดูรูปที่ 5


รูปที่ 5 สายนำสัญญาณที่มีการสูญเสียจะทำให้
สัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่เห็นได้ที่ด้าน
เครื่องส่งมีขนาดลดลง ทำให้วัดค่า SWR ที่ด้าน
เครื่องส่งได้ดีกว่าค่าที่เกิดขึ้นจริงที่ด้านโหลด


ตัวอย่างที่ 1   

สมมตินำสายนำสัญญาณความต้านทานเฉพาะตัว Z0 = 50 Ω เส้นหนึ่ง ความยาวลง ¼λ  มีการสูญเสียกำลัง 1.5 dB  ต่อเข้ากับโหลดขนาด  ZL = 100 +  j0 Ω  ที่ปลายด้านหนึ่ง  สัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่ด้านโหลดและที่ปลายอีกด้านหนึ่งจะเป็นเท่าไร ค่าอัตราส่วนคลื่นนิ่งทั้งสองด้านจะมีค่าเท่าไร และ อิมพิแดนซ์ที่ปรากฏที่อีกด้านหนึ่งของสายนำสัญญาณจะมีค่าเท่าไร   

รูปที่ 6 สายนำสัญญาณ Z0 = 50 Ω 
มีการสูญเสีย 1.5 dB ต่อกับโหลด 
ZL = 100 +  j0 Ω  


สัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่โหลด |ГL| คำนวณได้จากสมการที่ 2 

|ГL|   =  ( ZL  - Z0 ) / ( ZL  +  Z0 ) = (100 - 50) / (100 + 50) 
= 50 / 150  =  1/3  ≈  0.33 

และคำนวณ SWR ที่โหลดได้เป็น

SWRL   =   ( 1 + |ГL| ) / ( 1 - |ГL| )  
= ( 1 + 0.33 ) / ( 1 - 0.33 ) = 2  หรือ 2:1 

และสามารถคำนวณสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่เห็นได้ที่ด้านแหล่งจ่าย |Гs|  จากสมการที่ 9 โดยมีค่าการสูญเสียกำลังในหน่วย dB หรือ K = 1.5 

|Гs|  =  |ГL| • 10 -2K/20  =  0.33 • 10 -2(1.5)/20   
= 0.33 • 10 -3/20  = 0.33 (0.708)  = 0.234 

นั่นคือ ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่เห็นที่ด้านแหล่งจ่าย (source หรือ ด้านเครื่องวิทยุ) มีขนาดเล็กลงเป็น 0.708 เท่าหรือเหลือ 70.8% ของขนาดที่ตำแหน่งโหลด 

และคำนวณ SWR ที่ด้านเครื่องวิทยุได้เป็น

SWRs   =   ( 1 + |Гs| ) / ( 1 - |Гs| )  
= ( 1 + 0.234 ) / ( 1 - 0.234 ) = 1.61  หรือ 1.61:1 
ซึ่งลดลงจาก 2:1 ที่โหลดที่คำนวณไว้ก่อนหน้า 



การหาอิมพีแดนซ์ด้านแหล่งจ่ายด้วยสมิทชาร์ท  


ในหัวข้อที่ผ่านมาเรารู้แล้วว่า ถ้าสายนำสัญญาณมีการสูญเสีย จะทำให้ด้านเครื่องส่งเห็นสัมประสิทธิการสะท้อนกลับต่ำกว่าที่เกิดขึ้นจริงที่รอยต่อระหว่างสายนำสัญญาณกับโลหด (เช่น สายอากาศ)  นั่นทำให้เราวัด SWR ที่ปลายสายด้านเครื่องส่งได้ต่ำกว่าความเป็นจริงที่เกิดขึ้นที่โหลด  

แต่ยังมีสิ่งที่ตามมาด้วย การวัดค่า SWR ที่ปลายสายนำสัญญาณด้านเครื่องส่งได้ต่ำลง แสดงว่าอิมพีแดนซ์ (Zin) ที่ปรากฏให้เห็นด้านนั้นต้องมีค่าเข้าใกล้ 50 Ω (Z0 ของระบบ) ขึ้นด้วย แล้วค่า Zin ใหม่นั้นหาได้อย่างไร

ตัวอย่างที่ 1 (ต่อ)   

จากระบบในตัวอย่างที่ 1  การหาอิมพีแดนซ์ที่ปรากฏที่ปลายสายนำสัญญาณด้านเครื่องส่งอาจใช้การคำนวณล้วนก็ได้ แต่วิธีที่ทำได้ง่ายกว่าคือใช้สมิทชาร์ทมาช่วย ดูรูปที่ 7  

ถ้าไม่มีการสูญเสียกำลังในสายนำสัญญาณ และสายนำสัญญาณมีความยาวทางไฟฟ้า (คิด Velocity Fator ด้วยแล้ว) ลง ¼λ   มุม θ รวมจะเวียนมาจบที่จุด a ซึ่งเป็นจุดที่  

|Гs|  = |ГL|  = 0.33 ∠180ᴼ   

ซึ่งอ่านค่า zin (เป็นค่า normalized impedance ของ Zin ให้สังเกตว่า zin เขียนด้วย z ตัวเล็กและไม่มีหน่วย เพราะมัน "เทียบ" กับ 50 Ω ของระบบ หน่วยไปอยู่ที่สิ่งที่เทียบแทน) บนชาร์ทที่จุด a ได้เป็น 0.5 + j0 และแปลงกลับเป็น Zin ได้: 

Zin  =  zin • (50 Ω)  =  (0.5 + j0) • (50 Ω) = 25 Ω  

แต่เมื่อมีการสูญเสียกำลังในสายนำสัญญาณ |Гs|  จะลดลงจาก |ГL|   ค่าของอิมพีแดนซ์ที่ปรากฏด้านแหล่งจ่ายหรือเครื่องวิทยุจะเปลี่ยนไป และมีค่าเข้าใกล้ Z0 = 50 Ω มากขึ้น 

ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับจากเปลี่ยนจากจุด a ซึ่งระยะ ac เป็น 0.33 ไปเป็นจุด b ซึ่งระยะ bc หดสั้นลงเป็น 0.234 แต่มุม θ คงเดิม  นั่นคือจุด b เข้าใกล้จุดศูนย์กลาง (จุด c) ของสมิทชาร์ทมากขึ้น  เป็นการบอกว่าอิมพีแดนซ์จะเข้าใกล้ Z0 ขึ้น 

ที่จุด b เราอ่าน zin (normalized impedance ของ Zin) จากสเกล (ชุดเส้นสีแดง คือ z-chart) บนชาร์ทได้ประมาณ 0.65 + j0 และแปลงเป็น 

Zin  =  zin • (50 Ω)  =  (0.65 + j0) • (50 Ω) = 32.5 Ω   

จะเห็นว่า Zin มีค่าเข้าใกล้ 50 Ω มากกว่าเดิม (เดิมคือ 25 Ω  ซึ่งเกิดในกรณีที่ไม่มีการสูญเสียกำลังในสายนำสัญญาณ) 



รูปที่ 7 จากสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่โหลด
ГL เมื่อสายนำสัญญาณยาวลง ¼λ ถ้าไม่มีการ
สูญเสียจะได้อิมพีแดนซ์ปลายสายที่จุด a แต่เมื่อ
มีการสูญเสีย Гs จะมีขนาดลดลงจากจุด a ไปอยู่
ที่จุด b และอ่านค่าของ zin ได้ใกล้ Z0 = 50 Ω ขึ้น


การใช้สมิทชาร์ทมาช่วยคำนวณอิมพีแดนซ์ที่ปรากฏนี้ทำได้ง่ายและเร็วกว่าการใช้สมการคณิตศาสตร์จริงที่ใส่ส่วนของการสูญเสียในสยนำสัญญาณลงไปด้วย (สมการจะเปลี่ยนรูปแบบจาก  สมการที่ 5 ไปเล็กน้อย) ก็สามารถได้นะครับ แต่อยู่นอกเหนือขอบเขตของบทความนี้ 


การใช้สมิทชาร์ทช่วยคำนวณการลดลงของ |Гs| (จาก |ГL|)    


ที่ผ่านมาเราใช้การคำนวณว่าที่ปลายสายด้านแหล่งจ่ายหรือเครื่องวิทยุ |Гs| จะลดลงจาก |ГL| ที่ด้านโหลดอย่างไรเมื่อสายนำสัญญาณมีการสูญเสียค่าหนึ่ง  แต่ยังมีวิธีทางแผนภาพอีกที่ทำได้โดยตรงบนสมิทชาร์ท ทำให้ลดการคำนวณลงได้อีก 

ผังหลักของสมิทชาร์ทคือวงกลมที่ประกอบไปด้วยเส้น r, x, g, b คงที่ต่างๆ (อ่านเรื่องเกี่ยวกับพื้นฐานของ สมิทชาร์ท เพิ่ม) แต่นอกจากนั้นยังมีมาตรหรือสเกลด้านล่างอีกเยอะมากให้เราใช้  หนึ่งในนั้นคือ "ATTEN (dB)" 


ตัวอย่างที่ 2  

สมมติเราต่อโหลด  ZL = 100 + j0 Ω  เข้ากับสายนำสัญญาณที่สูญเสียกำลัง 1.5 dB (ทางเดียว สองทางไป-กลับคือ 3 dB)  ตามวงจรในรูปที่ 6  



รูปที่ 8 สเกลด้านล่างของสมิทชาร์ท
สามารถช่วยคำนวณชดเชยการสูญเสีย
กำลังในสายนำสัญญาณได้

ขั้นตอน: 

  1. หาค่า zL  (Normalized ZL) จาก  ZL = 100 + j0 Ω  →  zL = ZL / Z0 =  (100 + j0 Ω) /50 Ω = 2 + j0 
  2. ทำเครื่องหมายตำแหน่ง zL ลงบนสมิทชาร์ทที่จุด a 
  3. กางวงเวียน ความกว้างเท่ากับระยะจากจุดศูนย์กลางของสมิทชาร์ทไปยังจุด a   แล้ววาดวงกลมรอบจุดศูนย์กลางของสมิทชาร์ท (ดูหมายเหตุ 4) 
  4. ลากเส้นแนวดิ่งจากจุดที่เส้นวงเวียนตัดแกนนอนทางขวามือของจุดศูนย์กลางของสมิทชาร์ทลงมาที่สเกล ATTEN (dB) ด้านล่าง  จะได้ที่จุด b  อ่านค่าบนสเกล (ได้ 4.8 dB)
  5. บวกค่าที่อ่านได้จากขั้นตอนที่ 4 กับอัตราการสูญเสียกำลังของสายนำสัญญาณ (ทางเดียว) ตามตัวอย่างนี้คือ 1.5 dB  → ได้ 4.8 dB + 1.5 dB = 6.3 dB
  6. หาจุดบนสเกลที่เป็นค่า 6.3 dB ซึ่งคือจุด c 
  7. หุบวงเวียนลงจากเดิมกว้าง xb เป็น xc (การหุบระยะนี้ บอกเราว่า ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่ด้านแหล่งจ่ายเห็น "เล็กลง" เนื่องจากสายนำสัญญาณมีการสูญเสียกำลังนั่นเอง)  แล้ววาดวงกลมรอบจุดศูนย์กลางของสมิทชาร์ท ได้เส้น e 
  8. เส้น e สีฟ้าคือเส้นขนาด |Гs| คงที่ และสามารถใช้หา Zin ที่ด้านแหล่งจ่ายได้ด้วย
  9. เส้น e สีฟ้าตัดแกนนอนของสมิทชาร์ทด้านซ้ายมือของจุดศูนย์กลางที่จุด f    ถ้าเราลาดเส้นแนวดิ่งจากจุด f ลงมาตัดสเกลด้านล่างที่จุด g จะสามารถอ่าน SWR ได้ (ในตัวอย่างนี้อ่านได้ 1.6:1) 
  10. ถ้าเราไม่หุบวงเวียนตามข้อ 9  แล้ววาดวงกลมด้วยรัศมี xb   แล้วทำตามข้อ 9  จะอ่าน SWR ได้ 2:1 ซึ่งเป็นค่า ณ โหลด หรือเป็นค่าด้านแหล่งจ่ายสัญญาณกรณีที่สายนำสัญญาณไม่มีการสูญเสียกำลัง นั่นเอง 

หมายเหตุ 4  

เนื่องจากในตัวอย่างนี้ zL  เป็นจุดที่อยู่บนแกนนอนด้านขวามือของจุดศูนย์กลางของสมิทชาร์ทอยู่แล้ว จึงไม่ต้องทำขั้นตอนที่ 3 นี้ก็ได้ หรือแม้จะทำก็จะได้ผลเดียวกัน 


นั่นคือ ในการทำงานกับสมิทชาร์ทแล้ว ถ้าสายนำสัญญาณมีการสูญเสียกำลัง เส้นโค้งบอกตำแหน่งของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับจะไม่เป็นวงกลมอีกต่อไป แต่จะเป็นก้นหอยหุบเข้าหาจุดศูนย์กลางของสมิทชาร์ทเรื่อยๆ เมื่อสายนำสัญญาณยาวขึ้น   และถ้าสายนำสัญญาณมีอัตราการสูญเสียกำลังมากขึ้น การหุบของก้นหอยจะเร็วขึ้น นั่นคือ อิมพีแดนซ์ที่มองเห็นที่ปลายสายนำสัญญาณอีกด้านหนึ่งจะเข้าใกล้ Z0 หรือความต้านทานเฉพาะตัวของสายนำสัญญาณเร็วขึ้นนั่นเอง


สรุป  

  • ถ้าเราต่อโหลดค่าไม่แมทช์เข้ากับสายนำสัญญาณที่ ไม่มีการสูญเสียกำลัง 
    • อัตราส่วนคลื่นนิ่งจะเท่ากันตลอดทั้งความยาวของสายนำสัญญาณตั้งแต่ที่โหลดจนถึงด้านแหล่งจ่าย  
    • สัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่มองเห็นจากด้านแหล่งจ่ายจะมีค่าเท่ากับที่เกิดขึ้นที่โหลด  
    • โดยสิ่งที่ยังคงเปลี่ยนไปตามความยาวของสายนำสัญญาณตามปกติ คือ มุมของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ  ∠θ  
  • ถ้าสายนำสัญญาณมีการสูญเสียกำลัง:
    • กว่าที่กำลังของคลื่นจากแหล่งจ่ายจะเดินทางไปถึงโหลด ก็จะมีขนาดลดลง  และเมื่อมีการสะท้อนกลับของคลื่นจากโหลด กำลังคลื่นที่สะท้อนกลับจะค่อยๆ ลดลงกว่าจะเดินทางกลับไปถึงแหล่งจ่าย 
    • ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับที่โหลด ที่จะถูกมองเห็นที่ด้านแหล่งจ่ายจะเล็กลง 
    • ยิ่งมีการสูญเสียรวมมากขึ้น อิมพีแดนซ์ที่ปรากฏที่ด้านแหล่งจ่ายจะยิ่งมีค่าเข้าใกล้ Z0 ของสายนำสัญญาณมากขึ้น 
    • ยิ่งมีการสูญเสียรวมมากขึ้น ค่า SWR ที่ปรากฏและวัดได้ที่ด้านแหล่งจ่ายจะยิ่งดีขึ้น (เข้าใกล้ 1.0 : 1 มากขึ้น) 
  • เมื่อรู้ค่าการสูญเสียกำลังในสายนำสัญญาณ (1-way loss rate) เราสามารถคำนวนการเปลี่ยนแปลง (ลดลง) ของขนาดสัมประสิทธฺิการสะท้อนกลับที่โหลด |ГL| ไปเป็น ขนาดสัมประสิทธฺิการสะท้อนกลับด้านแหล่งจ่าย |Гs|  ได้ 
  • ทำให้เรารู้  Гs  ด้านแหล่งจ่าย ( =  |Гs| ∠θ ) และสามารถคำนวณหรือใช้สมิทชาร์ทช่วยหาค่าของอิมพีแดนซ์ที่แหล่งจ่ายมองเห็น (Zin) ได้  
  • นอกจากการคำนวณ |Гs| จาก |ГL| ด้วยวิธีคณิตศาสตร์แล้ว  เรายังสามารถใช้มาตร (สเกล) ATTEN (dB) ที่ด้านล่างของสมิทชารทในการ "หด" ขนาดของ |ГL| ลงเป็น |Гs| ได้ด้วย  ทำให้สะดวกขึ้นมากในการคำนวณค่าต่างๆ 
  • ในทางการทำงานด้วยแผนภาพ  เมื่อสายนำสัญญาณมีการสูญเสียกำลัง เส้นโค้งที่เคยเป็นวงกลมสมบูรณ์บนสมิทชาร์ทที่ใช้เพื่อหาค่าอิมพีแดนซ์  ค่า SWR หรืออื่นๆ  จะกลายเป็นก้นหอย  ยิ่งสายนำสัญญาณมีอัตราสูญเสียกำลังมาก ยิ่งเป็นก้นหอยมากขึ้น วนเข้าสู่ศูนย์กลางของชาร์ทเร็วขึ้น 



©Jitrayut Chunnabhata, 2026.
This article is based on well-established engineering principles. The content reflects the author's own explanation and presentation. You are welcome to reference or use this material for educational purposes, provided that proper credit is given. Direct reproduction or republication of the content is not permitted without prior permission. 

© 2026 จิตรยุทธ จุณณะภาต สงวนลิขสิทธิ
เนื้อหาในบทความนี้อ้างอิงจากหลักการทางวิศวกรรมที่เป็นที่รู้จักโดยทั่วไป ผู้เขียนได้เรียบเรียงและอธิบายในรูปแบบเฉพาะของตนเอง สามารถนำไปอ้างอิงหรือใช้เพื่อการศึกษาได้โดยกรุณาให้เครดิตแหล่งที่มาอย่างเหมาะสม และไม่อนุญาตให้คัดลอกหรือเผยแพร่ซ้ำโดยตรงโดยไม่ได้รับอนุญาต