Diplexers vs. Duplexers: Understanding their Roles in Radio Systems
โดย จิตรยุทธ จุณณะภาต / Jitrayut Chunnabhata (HS0DJU)
Electrical Engineer, Amateur Radio Operator
Independent Researcher in RF and Applied Electromagnetics
หมายเหตุ: บทความนี้สงวนลิขสิทธิ์โดยผู้เขียน (โปรดดูรายละเอียดด้านล่างสุด)
บทนำ
ในโลกของการสื่อสารด้วยคลื่นวิทยุ ไม่ว่าจะเป็นระดับสถานีวิทยุสมัครเล่นบนยอดเขา ระบบสื่อสารเคลื่อนที่ หรือโครงข่ายโทรคมนาคมขนาดใหญ่ ทรัพยากรที่มีค่าและมีข้อจำกัดมากที่สุดอย่างหนึ่งคือ "พื้นที่ติดตั้งสายอากาศ" และ "สายนำสัญญาณ" ลองจินตนาการว่าหากเรามีเครื่องรับส่งวิทยุหลายย่านความถี่ หรือมีสถานีทวนสัญญาณ (Repeater) ที่ต้องทั้งรับและส่งพร้อมกัน หากต้องเดินสายนำสัญญาณแยกคนละเส้นและติดตั้งสายอากาศแยกคนละต้นสำหรับทุกความถี่ นอกจากจะสิ้นเปลืองงบประมาณและพื้นที่บนเสาแล้ว ยังเพิ่มภาระน้ำหนักและแรงต้านลมให้กับโครงสร้างเสาโดยไม่จำเป็นอีกด้วย
ทางออกทางวิศวกรรมของปัญหานี้คือการใช้อุปกรณ์จัดสรรเส้นทางสัญญาณความถี่วิทยุ (RF Signal Routing) เพื่อให้สัญญาณหลายความถี่สามารถเดินทางร่วมกันผ่านสายนำสัญญาณเส้นเดียวและสายอากาศต้นเดียวได้โดยไม่ตีกันเอง ซึ่งพระเอกของงานนี้ก็คืออุปกรณ์สองชนิดที่มีชื่อคล้ายกันจนชวนให้สับสนอย่าง Diplexer และ Duplexer
หากมองในภาพรวมระดับพื้นฐานที่สุด ทั้ง Diplexer และ Duplexer ต่างก็เป็นอุปกรณ์แบบพาสซีฟ (Passive Device) ที่บรรจุ "วงจรกรองความถี่" (Filter Network) เอาไว้ภายใน ทำหน้าที่เสมือนตำรวจจราจรคอยคัดแยกหรือรวมสัญญาณตามย่านความถี่ แต่เมื่อเจาะลึกลงไปในรายละเอียดทางเทคนิคและการนำไปใช้งานจริง อุปกรณ์ทั้งสองกลับมีบุคลิก ความสามารถ และข้อจำกัดที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจโครงสร้าง การทำงาน จุดตัดที่ทำให้เกิดความสับสน รวมถึงทำความรู้จักกับอุปกรณ์อีกชนิดที่มักถูกพูดถึงควบคู่กันอย่าง Circulator เพื่อให้เห็นภาพรวมของระบบจัดการสัญญาณ RF อย่างครบถ้วน
Diplexer คืออะไร และใช้ในงานแบบไหน
คำว่า Diplexer มีรากศัพท์มาจากคำว่า "Di-" ที่แปลว่า สอง รวมกับคำว่า Plexer ซึ่งสื่อถึงการรวมหรือการแยกเส้นทางสัญญาณ เมื่อแปลตรงตัวและดูตามหน้าที่ทางวิศวกรรม Diplexer คืออุปกรณ์ 3 พอร์ต (3-Port Device) ที่ทำหน้าที่ รวมสัญญาณ 2 ย่านความถี่เข้าด้วยกันเพื่อส่งออกไปทางพอร์ตร่วมเพียงพอร์ตเดียว (Combiner) หรือในทางกลับกัน คือ แยกสัญญาณรวมที่เข้ามาจากพอร์ตเดียว ออกไปยังพอร์ตย่อย 2 พอร์ตตามย่านความถี่ (Splitter)
หัวใจสำคัญของ Diplexer คือ "ความถี่ทั้งสองย่านต้องอยู่ห่างกันมาก" (Wide Frequency Separation) เช่น ย่านความถี่ VHF (144 MHz) กับย่านความถี่ UHF (430 MHz) หรือย่าน HF กับย่าน VHF เนื่องจากความถี่ทั้งสองอยู่ห่างกันเป็นเท่าตัวหรือหลายร้อยเมกะเฮิรตซ์ การออกแบบวงจรกรองความถี่ภายใน Diplexer จึงไม่จำเป็นต้องซับซ้อนมากนัก วิศวกรมักใช้วงจรกรองแบบ Low-pass Filter (ยอมให้ความถี่ต่ำผ่าน) คู่กับ High-pass Filter (ยอมให้ความถี่สูงผ่าน) ซึ่งสร้างได้ง่ายจากขดลวด (Inductor - L) และตัวเก็บประจุ (Capacitor - C) มีขนาดกะทัดรัด น้ำหนักเบา และมีการสูญเสียสัญญาณ (Insertion Loss) ต่ำ รูปที่ 1 เป็น Diplexer สำหรับย่านความถี่ 2m และ 70cm และรูปที่ 2 เป็นวงจรภายในของ Diplexer ซึ่งมักเป็นวงจรกรองความถี่สูงผ่าน (high-pass filter) และ ต่ำผ่าน (low-pass filter) ที่ไม่ยุ่งยากนัก
ที่ถูกต้องตามหลักวิศวกรรม
บางครั้งเราเรียกว่า Spitter
หรือ Combiner ก็ได้
และ Low Pass Filer) ที่ทำงานได้ดีกับ
ความถี่ที่ห่างกันมาก (เช่นคนละแบนด์)
วงจรจึงไม่ซับซ้อน เช่น ใช้ L, C เท่านั้น
ตัวอย่างการใช้งาน Diplexer ในชีวิตจริง
1. วิทยุสื่อสารแบบ Dual-Band กับสายอากาศ Dual-Band:
นักวิทยุสมัครเล่นจำนวนมากใช้เครื่องรับส่งวิทยุรุ่นที่มีขั้วต่อสายอากาศแยกกันระหว่างย่าน VHF และ UHF แต่บนหลังคารถหรือบนเสาที่บ้านมีสายอากาศแบบ Dual-Band เพียงต้นเดียวและเดินสายนำสัญญาณมาเพียงเส้นเดียว เราจะใช้ Diplexer ต่อรวมสัญญาณจากทั้งสองขั้วของเครื่องวิทยุให้วิ่งขึ้นสายนำสัญญาณเส้นเดียวกันไปยังสายอากาศต้นเดียวได้
2. วิทยุเครื่องเดียวต่อสายอากาศแยกย่าน 2 ต้น:
ในทางกลับกัน หากเครื่องวิทยุมีขั้วสายอากาศรวมเพียงขั้วเดียว (ออกทั้ง VHF และ UHF) แต่ผู้ใช้ต้องการแยกสายอากาศเป็น 2 ต้นเพื่อประสิทธิภาพสูงสุด (เช่น ยากิ VHF 1 ต้น และยากิ UHF 1 ต้น) ก็สามารถนำ Diplexer ตัวเดิมมาต่อกลับด้าน เพื่อแยกสัญญาณ VHF ไปยังเสาต้นที่หนึ่ง และแยกสัญญาณ UHF ไปยังสายอากาศต้นที่สอง
3. ระบบสายอากาศทีวีและจานดาวเทียม:
ในงานติดตั้งระบบทีวีตามบ้านเรือนหรืออาคาร มักมีการใช้ Diplexer เพื่อรวมสัญญาณจากสายอากาศทีวีดิจิทัล (UHF) เข้ากับสัญญาณจากจานดาวเทียม (L-Band) ให้วิ่งผ่านสาย RG-6 เพียงเส้นเดียวเข้าสู่ตัวบ้าน แล้วค่อยใช้ Diplexer อีกตัวที่ปลายทางเพื่อแยกสัญญาณเข้ากล่องรับสัญญาณแต่ละชนิด
เหตุผลก็คือ กำลังของเครื่องส่งวิทยุจะได้ไม่ไปออกที่สายอากาศผิดความถี่ และกำลังไฟฟ้าที่รับได้จากสายอากาศในความถี่ที่ต้องการจะได้ไม่วิ่งกลับไปออกอากาศอีกต้นที่คนละความถี่กัน หรือวิ่งไปยังช่องทางที่เป็นความถี่อื่นที่ไม่เหมาะสม จะได้ใช้กำลังได้อย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย
Duplexer คืออะไร และใช้ในงานแบบไหน
หาก Diplexer คือการจัดการความถี่สองย่านที่อยู่ห่างกัน Duplexer ก็คืออุปกรณ์ที่ยกระดับความท้าทายขึ้นไปอีกขั้น เพราะคำว่า Duplex ในระบบสื่อสารหมายถึง "การสื่อสารสองทางพร้อมกัน" (Full-Duplex) นั่นคือระบบต้องสามารถ "ส่งสัญญาณออก (Tx)" และ "รับสัญญาณเข้า (Rx)" ได้ในเวลาเดียวกันเป๊ะ ๆ ผ่านสายอากาศต้นเดียวกัน
ความโหดหินของงานนี้ไม่ได้อยู่ที่การแยกความถี่ธรรมดา แต่อยู่ที่ "ระดับพลังงานที่ต่างกันมหาศาล" ลองนึกภาพสถานีทวนสัญญาณ (Repeater) ที่ภาคส่งกำลังส่งคลื่นวิทยุออกไปด้วยกำลังสูงระดับ 50 วัตต์ (หรือ +47 dBm) ในขณะที่ภาครับที่อยู่ข้าง ๆ กันกำลังพยายามเงี่ยหูฟังสัญญาณอ่อน ๆ จากวิทยุมือถือที่อยู่ไกลออกไปหลายสิบกิโลเมตร ซึ่งมีความแรงเพียงระดับเศษเสี้ยวของไมโครวัตต์ (เช่น -120 dBm) ความต่างของพลังงานระหว่างสัญญาณส่งกับสัญญาณรับสูงถึงกว่า 160 dB หรือต่างกันเป็นล้านล้านเท่า
ยิ่งไปกว่านั้น ในระบบสื่อสารย่านเดียวกัน (Single-band) เช่น วิทยุสมัครเล่นย่าน 2 เมตร ความถี่ส่งและความถี่รับของ Repeater จะอยู่ชิดกันมาก โดยห่างกันเพียง 600 kHz (0.6 MHz) เท่านั้น เช่น รับที่ 145.050 MHz และส่งที่ 145.650 MHz หากมีพลังงานจากภาคส่งรั่วไหลเข้าไปในภาครับแม้เพียงน้อยนิด ภาครับจะเกิดอาการ "หูตึง" (Receiver Desense) หรือถูกกดสัญญาณจนรับใครไม่ได้เลย
ดังนั้น ฟิลเตอร์ L-C ธรรมดาแบบใน Diplexer จึงหมดสิทธิ์ใช้งานในงานนี้โดยสิ้นเชิง Duplexer สำหรับงานระดับนี้จึงต้องใช้เทคโนโลยีที่เรียกว่า Cavity Filter (ฟิลเตอร์แบบท่อเรโซแนนซ์) ซึ่งมีลักษณะเป็นกระบอกโลหะขนาดใหญ่ชุบเงินหรือทองแดงด้านใน เพื่อรีดค่า Q-factor (Quality Factor) ให้สูงลิ่ว ทำให้ฟิลเตอร์มีความคมกริบระดับสูงมาก สามารถยอมให้ความถี่ที่ต้องการผ่านได้ (Band-pass) หรือดูดกลืนความถี่ที่ไม่ต้องการทิ้งไปอย่างเด็ดขาด (Band-reject / Notch) แม้ความถี่ทั้งสองจะห่างกันเพียงไม่กี่ร้อยกิโลเฮิรตซ์ก็ตาม ดูลักษณะของ Duplexer ในรูปที่ 3 และรูปที่ 4 แสดงโครงสร้างของวงจรภายใน Duplexer ที่ยุ่งยากกว่า วงจรกรองความถี่ไม่ว่าจะเป็นการเลือกความถี่ (band-pass filter) หรือหยุดความถี่ (notch filter) อาจใช้กระบอกกรองความถี่ (cavity filter) ที่ยุ่งยาก
เป็นท่อจูนความถี่ (Cavity Filter) สามารถกรอง
ควบคุมการผ่าน และ/หรือ ไม่ให้ผ่าน ของความถี่ได้
136-174MHz ที่ห่างกันเพียง 0.6MHz ได้
ของ Duplexer จะเห็นว่ายุ่งยากซับซ้อนกว่า
Diplexer มาก เพราะต้อง เลือกผ่าน (pass) และ/หรือ
กำจัด (notch) ความถี่ที่ต้องการได้คมและลึกมากกว่า
ตัวอย่างการใช้งาน Duplexer ในชีวิตจริง
1. สถานีทวนสัญญาณย่านเดียว (Single-Band / In-Band Repeater):
เป็นงานมาตรฐานของ Duplexer ช่วยให้สถานี Repeater สามารถใช้สายอากาศต้นเดียวบนยอดเขาในการรับสัญญาณจากสมาชิกและส่งทวนสัญญาณออกไปพร้อมกันได้ตลอด 24 ชั่วโมงโดยไม่รบกวนตัวเอง
2. สถานีฐานโทรศัพท์เคลื่อนที่ (Cellular Base Station):
ระบบสื่อสารไร้สายอย่าง 4G/5G ในโหมด FDD (Frequency Division Duplex) ใช้ Duplexer ขนาดจิ๋วที่สร้างด้วยเทคโนโลยี SAW (Surface Acoustic Wave) หรือ BAW (Bulk Acoustic Wave) ทั้งในตัวสถานีฐานและในสมาร์ทโฟนของเรา เพื่อให้อัปโหลดและดาวน์โหลดข้อมูลพร้อมกันได้ในย่านความถี่ที่ใกล้กัน
หมายเหตุ
ในระบบเรดาร์ที่ใช้สายอากาศชุดเดียวในการส่งคลื่นพัลส์กำลังสูงและรับคลื่นสะท้อนกลับเข้ามา จะมีชุดอุปกรณ์ที่เรียกว่า 'Duplexer' (เป็นคำเรียก 'เชิงหน้าที่') ทำหน้าที่สลับเส้นทางและป้องกันไม่ให้กำลังส่งมหาศาลวิ่งย้อนกลับไปทำลายวงจรภาครับที่ละเอียดอ่อนจนเสียหาย
อย่างไรก็ตาม Duplexer ในระบบเรดาร์จะทำงานคนละหลักการกับ Cavity Duplexer (อย่างใน รูปที่ 3) ในสถานีทวนสัญญาณ (Repeater) ที่ใช้การกรองแยกความถี่ส่ง-รับออกจากกัน เพราะเรดาร์ส่งและรับสัญญาณที่ความถี่เดียวกัน (หรือต่างกันเพียงเล็กน้อยจากปรากฏการณ์ Doppler) จึงต้องใช้การแยกตามเวลาและทิศทางแทน โดยในระบบเรดาร์ยุคหลังมักใช้ Circulator (ดูด้านล่างต่อไปของบทความนี้) เป็นหัวใจหลักในการบังคับทิศทางคลื่น ทำงานร่วมกับวงจรป้องกัน (Limiter) เพื่อประกอบกันเป็นระบบ Duplexer ที่สมบูรณ์
ความเหมือนและความแตกต่างของ Diplexer และ Duplexer
เมื่อเข้าใจนิยามและตัวอย่างการใช้งานของทั้งคู่แล้ว เรามาลองกางพิมพ์เขียวเปรียบเทียบกันจุดต่อจุด เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนว่าทั้งสองอุปกรณ์นี้มีความสัมพันธ์กันอย่างไร และเหตุใดจึงมักเกิดความสับสนในการเรียกชื่อ
1. โครงสร้างทางเดินสัญญาณพื้นฐาน (เหมือนกัน)
ทั้ง Diplexer และ Duplexer ต่างก็เป็น Filter Network แบบ 3 พอร์ต (1 พอร์ตร่วมสำหรับสายอากาศ และ 2 พอร์ตแยกสำหรับอุปกรณ์) ที่มีเป้าหมายเดียวกันคือ การจัดการเส้นทางสัญญาณความถี่วิทยุให้สามารถใช้สายอากาศและสายนำสัญญาณร่วมกันได้โดยไม่เกิดการรบกวน
2. ความเป็นอุปกรณ์สองทิศทาง / Reciprocal Device (เหมือนกัน)
วงจรฟิลเตอร์ไม่ว่าจะเป็นแบบขดลวด-ตัวเก็บประจุ (L-C) ใน Diplexer หรือแบบกระบอกโลหะ (Cavity) ใน Duplexer ต่างก็มีคุณสมบัติทางฟิสิกส์ที่เป็น Reciprocal (สมมาตรสองทิศทาง) นั่นหมายความว่าตัววงจรไม่ได้สนใจว่าสัญญาณจะวิ่งจากซ้ายไปขวา หรือขวาไปซ้าย ตราบใดที่สัญญาณนั้นมีความถี่ตรงกับช่องผ่าน (Passband) ของฟิลเตอร์ชุดนั้น สัญญาณก็สามารถวิ่งผ่านได้ทั้งไปและกลับเช่นเดียวกัน
3. ความคมของฟิลเตอร์และค่า Q-Factor (แตกต่างกันมาก)
นี่คือตัวแปรทางวิศวกรรมที่แบ่งแยกอุปกรณ์ทั้งสองออกจากกันอย่างชัดเจน:
Diplexer: เน้นแยกความถี่ที่อยู่ห่างกันคนละย่าน (Wide Separation) จึงใช้ Low-pass และ High-pass filter ที่มีค่า Q ปานกลาง ความชันของกราฟการตัดความถี่ (Roll-off) ไม่จำเป็นต้องชันมาก
Duplexer: เน้นแยกความถี่ที่อยู่ชิดกันมากในย่านเดียวกัน (Narrow Separation) และต้องกั้นสัญญาณกำลังสูงไม่ให้รั่วไปกวนภาครับ จึงต้องใช้ Cavity Filter ที่ทำงานในรูปแบบ Band-pass หรือ Band-reject (Notch) เพื่อสร้างค่า Q ที่สูงมากและมีค่าการกั้นสัญญาณ (Isolation) ระดับ 80–100 dB ขึ้นไป
ตารางที่ 1 แสดงควาเหมือนและแตกต่าง
ของ Diplexer และ Duplexer ด้าน
การออกแบบและการใช้งาน
ทำไมคนทั่วไป (และแม้แต่นักวิทยุเอง) ถึงสับสนและเรียกสลับกัน
สาเหตุที่ทำให้เกิดความสับสนเรื่องชื่อเรียกไม่ได้เกิดจากความเข้าใจผิดเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก "พื้นที่ทับซ้อนของการนำไปใช้งาน" (Application Overlap) ลองพิจารณา 3 กรณีต่อไปนี้จะเห็นภาพชัดเจนขึ้น:
- กรณีที่ 1 (Diplexer แท้): เรานำวงจรฟิลเตอร์ไม่คม (L-C) มาใช้รวมสัญญาณเครื่องวิทยุสองย่าน (เช่น VHF + UHF) เพื่อออกสายอากาศต้นเดียว งานนี้เป็นการรวม/แยกต่างแบนด์ตามปกติ เราเรียกอุปกรณ์นี้ว่า Diplexer
- กรณีที่ 2 (Duplexer แท้): เรานำฟิลเตอร์คมกริบ (Cavity) มาแยกความถี่ส่งและรับที่ห่างกัน 600 kHz สำหรับสถานีทวนสัญญาณย่านเดียว (Single-Band Repeater) งานนี้ทำหน้าที่ Full-Duplex ในแบนด์เดียว เราเรียกอุปกรณ์นี้ว่า Duplexer
- กรณีที่ 3 (จุดที่ทำให้สับสน — Cross-Band Repeater): สมมติเราต้องการสร้างสถานีทวนสัญญาณแบบข้ามย่านความถี่ (Cross-Band Repeater) เช่น รับสัญญาณเข้ามาที่ย่าน VHF (145 MHz) แล้วทวนสัญญาณส่งออกไปที่ย่าน UHF (435 MHz) พร้อมกันทันทีผ่านสายอากาศ Dual-Band เพียงต้นเดียว ในงานนี้ ความถี่รับและส่งอยู่ห่างกันคนละแบนด์ จึงไม่จำเป็นต้องใช้ Cavity Duplexer ราคาแพง เราสามารถหยิบเอา Diplexer (ตัวที่เป็นฟิลเตอร์ L-C ไม่คมในกรณีที่ 1) มาต่อใช้งานได้เลย! และเมื่อมันถูกนำมาทำหน้าที่แยกภาครับและภาคส่งให้ทำงานพร้อมกันในระบบ Repeater ผู้ใช้งานจึงเรียกมันตามหน้าที่ (Functional Name) ว่า Cross-Band Duplexer แต่แค่นั้นยังไม่เพียงพอ ผู้ผลิตบาง (หลายแหละ) รายถึงกับแปะป้ายเรียก Diplexer ที่ทำหน้าที่แบบนี้ว่า Duplexer เลยเข้าใจสับสนกันไปหมด ดูรูปที่ 5
ผลิตภัณฑ์ตัวเองว่า Duplexer
ทั้งที่ในทางทฤษฎีจริงๆ แล้ว
หน้าตามันคืออุปกรณ์ใน รูปที่ 1
(หมายเหตุทางเทคนิค เพิ่มเติมสำหรับกรณีที่ 3: แม้การใช้ Diplexer ในระบบ Cross-Band Repeater จะช่วยแยกย่าน VHF และ UHF ออกจากกันได้ แต่หากส่งออกย่าน VHF และรับย่าน UHF ต้องระวังสัญญาณฮาร์มอนิกลำดับที่ 3 (3rd Harmonic) ของ VHF (145 MHz × 3 = 435 MHz) ที่อาจไปตรงกับความถี่รับ UHF พอดี รวมถึงต้องมี Notch Filter คอยดักความถี่ภาคส่งไม่ให้แรงเกินจนไปกดภาครับอีกย่านหนึ่งด้วย)
ด้วยเหตุนี้เอง อุปกรณ์หน้าตาเหมือนกันเป๊ะ หากวางอยู่บนโต๊ะทำงานเพื่อรวมสายอากาศ เราจะเรียกมันว่า Diplexer แต่พอจับมันไปต่อเข้ากับระบบ Cross-Band Repeater มันกลับถูกเรียกว่า Duplexer นี่คือต้นตอสำคัญที่ทำให้เกิดความสับสนในวงการสื่อสารมาอย่างยาวนาน
หัวข้อแถม: Circulator คืออะไร และต่างจากสองตัวแรกอย่างไร
ในการออกแบบระบบสายอากาศของสถานี Repeater หรือระบบสื่อสารระดับมืออาชีพ เรามักจะได้ยินชื่ออุปกรณ์อีกชนิดหนึ่งที่มักถูกนำมาต่อพ่วงร่วมกับ Duplexer เสมอ นั่นคือ Circulator (เซอร์คิวเลเตอร์) หลายคนจึงอดสงสัยไม่ได้ว่า เจ้าสิ่งนี้ถือเป็น Diplexer หรือ Duplexer ชนิดหนึ่งหรือไม่
คำตอบคือ ไม่ใช่ครับ Circulator เป็นอุปกรณ์คนละประเภทโดยสิ้นเชิง หาก Diplexer และ Duplexer เปรียบเสมือน "ตัวกรองความถี่" ที่ตัดสินใจว่าจะให้สัญญาณผ่านหรือไม่ผ่านโดยดูจาก "ความถี่" (Frequency) แต่ Circulator คือ "วาล์วทางเดียว" (One-way Valve) ที่ไม่สนใจเรื่องการกรองความถี่เลย แต่ทำงานโดยอาศัย "ทิศทาง" (Direction) ของการไหลของสัญญาณล้วน ๆ
ในทิศทางที่ออกแบบไว้ โดยสวนทางไม่ได้
หลักการทำงานของ Circulator
Circulator เป็นอุปกรณ์ทางคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (RF device) สร้างขึ้นจากหลักการทางฟิสิกส์ของวัสดุแม่เหล็กเฟอร์ไรต์ (Ferrite Physics) ที่วางอยู่ภายใต้สนามแม่เหล็กถาวร ทำให้อุปกรณ์มีคุณสมบัติพิเศษที่เรียกว่า Non-reciprocal (ไม่สมมาตรทางทิศทาง)
โดยทั่วไป Circulator จะมีลักษณะเป็นกล่องโลหะขนาดกะทัดรัดที่มี 3 พอร์ต (พอร์ต 1, พอร์ต 2, พอร์ต 3) เรียงวนเป็นวงกลม สัญญาณ RF ที่วิ่งเข้าไปในพอร์ตหนึ่ง จะถูกสนามแม่เหล็กบังคับให้หมุนวนไปออกยังพอร์ตถัดไปตามทิศทางที่กำหนดไว้เท่านั้น เช่น หมุนตามเข็มนาฬิกา:
- สัญญาณเข้า พอร์ต 1 → จะวิ่งออกไปที่ พอร์ต 2 เท่านั้น (ไม่สามารถวิ่งไปพอร์ต 3 ได้)
- สัญญาณเข้า พอร์ต 2 → จะวิ่งออกไปที่ พอร์ต 3 เท่านั้น (ไม่สามารถวิ่งย้อนกลับไปพอร์ต 1 ได้)
- สัญญาณเข้า พอร์ต 3 → จะวิ่งออกไปที่ พอร์ต 1 เท่านั้น (ไม่สามารถวิ่งย้อนกลับไปพอร์ต 2 ได้)
จุดเด่นที่สุดของ Circulator คือ มันสามารถแยกเส้นทางสัญญาณที่ความถี่เดียวกันได้ และทำได้ "ในเวลาเดียวกัน" (Simultaneous) ซึ่งฟิลเตอร์ใน Diplexer และ Duplexer ไม่มีวันทำได้
Circulator เอาไว้ทำอะไร และเรียกเป็น Duplexer ได้ไหม
ในสถานีวิทยุหรือสถานี Repeater นิยมนำ Circulator มาใช้งานหลัก ๆ 2 รูปแบบ คือ:
1. ทำหน้าที่เป็น Isolator (ตัวป้องกันภาคส่ง):
หากเรานำ Dummy Load (ตัวต้านทานภาระเทียม) มาต่อปิดไว้ที่พอร์ต 3 ของ Circulator สัญญาณจากเครื่องส่ง (พอร์ต 1) จะวิ่งผ่านไปยังสายอากาศ (พอร์ต 2) ได้ตามปกติ แต่หากสายอากาศเกิดชำรุด น้ำเข้า หรือค่า SWR สูงจนมีกำลังส่งสะท้อนกลับ (Reflected Power) เข้ามาที่พอร์ต 2 สัญญาณสะท้อนนั้นจะถูกบังคับให้เลี้ยวไปลง Dummy Load ที่พอร์ต 3 ทั้งหมด ไม่สามารถวิ่งย้อนกลับไปทำลายภาคขยายกำลัง (PA) ของเครื่องส่งที่พอร์ต 1 ได้ รวมถึงช่วยป้องกันสัญญาณจากสถานีข้างเคียงที่วิ่งย้อนเข้าสายอากาศมาผสมกับสัญญาณส่งของเราจนเกิดสัญญาณรบกวนแปลกปลอม (Intermodulation) อีกด้วย
2. ทำหน้าที่เป็น Duplexer ในระบบเรดาร์:
ในระบบเรดาร์ที่ส่งและรับคลื่นความถี่เดียวกันเป๊ะ ๆ (เช่น ส่งคลื่นพัลส์กำลังสูงออกไป แล้วหยุดส่งเพื่อรอรับคลื่นสะท้อนกลับ) สามารถใช้ Circulator เป็นตัวแยกเส้นทางได้ โดยต่อเครื่องส่งเข้าพอร์ต 1 ต่อสายอากาศเข้าพอร์ต 2 และต่อเครื่องรับเข้าพอร์ต 3 เมื่อส่งคลื่น พลังงานจะออกที่สายอากาศ และเมื่อคลื่นสะท้อนกลับเข้าสายอากาศ สัญญาณจะถูกบังคับให้เลี้ยวเข้าเครื่องรับที่พอร์ต 3
รูปที่ 7 เป็นตัวอย่างการใช้งาน Circulator สัญญาณจากเครื่องส่ง (Transmitter) ที่ต่อกับ port1 สามารถส่งผ่านไปยัง port2 ซึ่งมีสายอากาศต่ออยู่ได้เท่านั้น ย้อนทางกันไม่ได้ ในขณะเดียวกันที่สัญญาณที่สายอากาศรับได้ก็จะส่งผ่านไปยังเครื่องรับ (Receiver) ที่ต่อกับ port3 ได้เท่านั้น ย้อนทางกันไม่ได้ และในตัวอย่างนี้ เครื่องรับก็คงไม่มีสัญญาณอะไรส่งกลับไปหาเครื่องส่ง (ลูกศรสีเทาในรูป)
แล้วแบบนี้เราเรียก Circulator ว่าเป็น Duplexer ได้ไหม
ในเชิงเทคนิค เราไม่เรียก Circulator เดี่ยวๆ ว่าเป็น Duplexer สำหรับงานวิทยุสื่อสารทั่วไป ครับ เหตุผลก็คือ Circulator ทั่วไปมีค่าการกั้นสัญญาณย้อนกลับ (Isolation) อยู่เพียงประมาณ 20–25 dB เท่านั้น หากเรานำเครื่องส่งวิทยุ FM 50 วัตต์ ต่อเข้าพอร์ต 1 และเครื่องรับต่อเข้าพอร์ต 3 โดยไม่มีฟิลเตอร์ช่วย กำลังส่งส่วนหนึ่งที่รั่วข้ามพอร์ตไป (ราว ๆ 0.1–0.5 วัตต์) ก็มากพอที่จะทำให้ภาครับหูตึงหรือวงจรภาครับพังเสียหายได้ทันที
ดังนั้น ในระบบวิทยุสื่อสารจริง Circulator จึงถูกใช้เป็น "ด่านหน้า" เพื่อจัดการทิศทางและลดการสะท้อนของสัญญาณ แล้วจึงส่งต่อให้ Cavity Duplexer เป็น "ด่านหลัก" ในการกรองความถี่และรีดค่า Isolation ให้สูงพอที่จะปกป้องภาครับได้อย่างสมบูรณ์แบบครับ
สรุป
เพื่อให้จำง่ายและนำไปใช้ได้ถูกต้องเสมอ สามารถสรุปแก่นแท้ของอุปกรณ์ทั้งสามชนิดได้ดังนี้:
- Diplexer: ใช้วงจรฟิลเตอร์ที่ไม่ซับซ้อน (L-C) เพื่อ รวมหรือแยก 2 ย่านความถี่ที่ห่างกันมาก (เช่น VHF กับ UHF) บนสายอากาศต้นเดียว
- Duplexer: ใช้วงจรฟิลเตอร์ความคมสูง (Cavity) เพื่อ แยกภาครับและภาคส่งที่ทำงานพร้อมกันในย่านความถี่เดียวกัน (เช่น Repeater ย่าน 2 เมตร) ป้องกันไม่ให้กำลังส่งไปกลบภาครับ
- Circulator: ไม่ใช่อุปกรณ์กรองความถี่ แต่เป็น อุปกรณ์ควบคุมทิศทางการไหลของสัญญาณ ด้วยสนามแม่เหล็ก เพื่อป้องกันกำลังส่งสะท้อนกลับและลดการรบกวนระหว่างเครื่องส่ง
การเข้าใจความแตกต่างระหว่าง "การกรองตามความถี่" กับ "การควบคุมตามทิศทาง" รวมถึงระดับความคมของฟิลเตอร์ จะช่วยให้เราเลือกใช้อุปกรณ์ในสถานีวิทยุได้อย่างถูกต้อง คุ้มค่า และทำให้ระบบสื่อสารทำงานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพสูงสุด






.jpg)





























