วันอาทิตย์ที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

Diplexer และ Duplexer คืออะไร เหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไร


Diplexers vs. Duplexers: Understanding their Roles in Radio Systems 

โดย จิตรยุทธ จุณณะภาต / Jitrayut Chunnabhata (HS0DJU)
Electrical Engineer, Amateur Radio Operator
Independent Researcher in RF and Applied Electromagnetics
หมายเหตุ: บทความนี้สงวนลิขสิทธิ์โดยผู้เขียน (โปรดดูรายละเอียดด้านล่างสุด)


บทนำ  

ในโลกของการสื่อสารด้วยคลื่นวิทยุ ไม่ว่าจะเป็นระดับสถานีวิทยุสมัครเล่นบนยอดเขา ระบบสื่อสารเคลื่อนที่ หรือโครงข่ายโทรคมนาคมขนาดใหญ่ ทรัพยากรที่มีค่าและมีข้อจำกัดมากที่สุดอย่างหนึ่งคือ "พื้นที่ติดตั้งสายอากาศ" และ "สายนำสัญญาณ" ลองจินตนาการว่าหากเรามีเครื่องรับส่งวิทยุหลายย่านความถี่ หรือมีสถานีทวนสัญญาณ (Repeater) ที่ต้องทั้งรับและส่งพร้อมกัน หากต้องเดินสายนำสัญญาณแยกคนละเส้นและติดตั้งสายอากาศแยกคนละต้นสำหรับทุกความถี่ นอกจากจะสิ้นเปลืองงบประมาณและพื้นที่บนเสาแล้ว ยังเพิ่มภาระน้ำหนักและแรงต้านลมให้กับโครงสร้างเสาโดยไม่จำเป็นอีกด้วย

ทางออกทางวิศวกรรมของปัญหานี้คือการใช้อุปกรณ์จัดสรรเส้นทางสัญญาณความถี่วิทยุ (RF Signal Routing) เพื่อให้สัญญาณหลายความถี่สามารถเดินทางร่วมกันผ่านสายนำสัญญาณเส้นเดียวและสายอากาศต้นเดียวได้โดยไม่ตีกันเอง ซึ่งพระเอกของงานนี้ก็คืออุปกรณ์สองชนิดที่มีชื่อคล้ายกันจนชวนให้สับสนอย่าง Diplexer และ Duplexer

หากมองในภาพรวมระดับพื้นฐานที่สุด ทั้ง Diplexer และ Duplexer ต่างก็เป็นอุปกรณ์แบบพาสซีฟ (Passive Device) ที่บรรจุ "วงจรกรองความถี่" (Filter Network) เอาไว้ภายใน ทำหน้าที่เสมือนตำรวจจราจรคอยคัดแยกหรือรวมสัญญาณตามย่านความถี่ แต่เมื่อเจาะลึกลงไปในรายละเอียดทางเทคนิคและการนำไปใช้งานจริง อุปกรณ์ทั้งสองกลับมีบุคลิก ความสามารถ และข้อจำกัดที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจโครงสร้าง การทำงาน จุดตัดที่ทำให้เกิดความสับสน รวมถึงทำความรู้จักกับอุปกรณ์อีกชนิดที่มักถูกพูดถึงควบคู่กันอย่าง Circulator เพื่อให้เห็นภาพรวมของระบบจัดการสัญญาณ RF อย่างครบถ้วน


Diplexer คืออะไร และใช้ในงานแบบไหน  

คำว่า Diplexer มีรากศัพท์มาจากคำว่า "Di-" ที่แปลว่า สอง รวมกับคำว่า Plexer ซึ่งสื่อถึงการรวมหรือการแยกเส้นทางสัญญาณ เมื่อแปลตรงตัวและดูตามหน้าที่ทางวิศวกรรม Diplexer คืออุปกรณ์ 3 พอร์ต (3-Port Device) ที่ทำหน้าที่ รวมสัญญาณ 2 ย่านความถี่เข้าด้วยกันเพื่อส่งออกไปทางพอร์ตร่วมเพียงพอร์ตเดียว (Combiner) หรือในทางกลับกัน คือ แยกสัญญาณรวมที่เข้ามาจากพอร์ตเดียว ออกไปยังพอร์ตย่อย 2 พอร์ตตามย่านความถี่ (Splitter)

หัวใจสำคัญของ Diplexer คือ "ความถี่ทั้งสองย่านต้องอยู่ห่างกันมาก" (Wide Frequency Separation) เช่น ย่านความถี่ VHF (144 MHz) กับย่านความถี่ UHF (430 MHz) หรือย่าน HF กับย่าน VHF เนื่องจากความถี่ทั้งสองอยู่ห่างกันเป็นเท่าตัวหรือหลายร้อยเมกะเฮิรตซ์ การออกแบบวงจรกรองความถี่ภายใน Diplexer จึงไม่จำเป็นต้องซับซ้อนมากนัก วิศวกรมักใช้วงจรกรองแบบ Low-pass Filter (ยอมให้ความถี่ต่ำผ่าน) คู่กับ High-pass Filter (ยอมให้ความถี่สูงผ่าน) ซึ่งสร้างได้ง่ายจากขดลวด (Inductor - L) และตัวเก็บประจุ (Capacitor - C) มีขนาดกะทัดรัด น้ำหนักเบา และมีการสูญเสียสัญญาณ (Insertion Loss) ต่ำ  รูปที่ 1 เป็น Diplexer สำหรับย่านความถี่ 2m และ 70cm  และรูปที่ 2 เป็นวงจรภายในของ Diplexer ซึ่งมักเป็นวงจรกรองความถี่สูงผ่าน (high-pass filter) และ ต่ำผ่าน (low-pass filter) ที่ไม่ยุ่งยากนัก 


รูปที่ 1 ลักษณะของ Diplexer 
ที่ถูกต้องตามหลักวิศวกรรม
บางครั้งเราเรียกว่า Spitter 
หรือ Combiner ก็ได้


รูปที่ 2 วงจรภายในของ Diplexer มักเป็น
วงจรผ่านความถี่สูงและต่ำ (High-Pass
และ Low Pass Filer) ที่ทำงานได้ดีกับ
ความถี่ที่ห่างกันมาก (เช่นคนละแบนด์)
วงจรจึงไม่ซับซ้อน เช่น ใช้ L, C เท่านั้น


ตัวอย่างการใช้งาน Diplexer ในชีวิตจริง  


1. วิทยุสื่อสารแบบ Dual-Band กับสายอากาศ Dual-Band:

นักวิทยุสมัครเล่นจำนวนมากใช้เครื่องรับส่งวิทยุรุ่นที่มีขั้วต่อสายอากาศแยกกันระหว่างย่าน VHF และ UHF แต่บนหลังคารถหรือบนเสาที่บ้านมีสายอากาศแบบ Dual-Band เพียงต้นเดียวและเดินสายนำสัญญาณมาเพียงเส้นเดียว เราจะใช้ Diplexer ต่อรวมสัญญาณจากทั้งสองขั้วของเครื่องวิทยุให้วิ่งขึ้นสายนำสัญญาณเส้นเดียวกันไปยังสายอากาศต้นเดียวได้

2. วิทยุเครื่องเดียวต่อสายอากาศแยกย่าน 2 ต้น:

ในทางกลับกัน หากเครื่องวิทยุมีขั้วสายอากาศรวมเพียงขั้วเดียว (ออกทั้ง VHF และ UHF) แต่ผู้ใช้ต้องการแยกสายอากาศเป็น 2 ต้นเพื่อประสิทธิภาพสูงสุด (เช่น ยากิ VHF 1 ต้น และยากิ UHF 1 ต้น) ก็สามารถนำ Diplexer ตัวเดิมมาต่อกลับด้าน เพื่อแยกสัญญาณ VHF ไปยังเสาต้นที่หนึ่ง และแยกสัญญาณ UHF ไปยังสายอากาศต้นที่สอง

3. ระบบสายอากาศทีวีและจานดาวเทียม:

ในงานติดตั้งระบบทีวีตามบ้านเรือนหรืออาคาร มักมีการใช้ Diplexer เพื่อรวมสัญญาณจากสายอากาศทีวีดิจิทัล (UHF) เข้ากับสัญญาณจากจานดาวเทียม (L-Band) ให้วิ่งผ่านสาย RG-6 เพียงเส้นเดียวเข้าสู่ตัวบ้าน แล้วค่อยใช้ Diplexer อีกตัวที่ปลายทางเพื่อแยกสัญญาณเข้ากล่องรับสัญญาณแต่ละชนิด

เหตุผลก็คือ กำลังของเครื่องส่งวิทยุจะได้ไม่ไปออกที่สายอากาศผิดความถี่  และกำลังไฟฟ้าที่รับได้จากสายอากาศในความถี่ที่ต้องการจะได้ไม่วิ่งกลับไปออกอากาศอีกต้นที่คนละความถี่กัน หรือวิ่งไปยังช่องทางที่เป็นความถี่อื่นที่ไม่เหมาะสม จะได้ใช้กำลังได้อย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย


Duplexer คืออะไร และใช้ในงานแบบไหน   

หาก Diplexer คือการจัดการความถี่สองย่านที่อยู่ห่างกัน Duplexer ก็คืออุปกรณ์ที่ยกระดับความท้าทายขึ้นไปอีกขั้น เพราะคำว่า Duplex ในระบบสื่อสารหมายถึง "การสื่อสารสองทางพร้อมกัน" (Full-Duplex) นั่นคือระบบต้องสามารถ "ส่งสัญญาณออก (Tx)" และ "รับสัญญาณเข้า (Rx)" ได้ในเวลาเดียวกันเป๊ะ ๆ ผ่านสายอากาศต้นเดียวกัน

ความโหดหินของงานนี้ไม่ได้อยู่ที่การแยกความถี่ธรรมดา แต่อยู่ที่ "ระดับพลังงานที่ต่างกันมหาศาล" ลองนึกภาพสถานีทวนสัญญาณ (Repeater) ที่ภาคส่งกำลังส่งคลื่นวิทยุออกไปด้วยกำลังสูงระดับ 50 วัตต์ (หรือ +47 dBm) ในขณะที่ภาครับที่อยู่ข้าง ๆ กันกำลังพยายามเงี่ยหูฟังสัญญาณอ่อน ๆ จากวิทยุมือถือที่อยู่ไกลออกไปหลายสิบกิโลเมตร ซึ่งมีความแรงเพียงระดับเศษเสี้ยวของไมโครวัตต์ (เช่น -120 dBm) ความต่างของพลังงานระหว่างสัญญาณส่งกับสัญญาณรับสูงถึงกว่า 160 dB หรือต่างกันเป็นล้านล้านเท่า 

ยิ่งไปกว่านั้น ในระบบสื่อสารย่านเดียวกัน (Single-band) เช่น วิทยุสมัครเล่นย่าน 2 เมตร ความถี่ส่งและความถี่รับของ Repeater จะอยู่ชิดกันมาก โดยห่างกันเพียง 600 kHz (0.6 MHz) เท่านั้น เช่น รับที่ 145.050 MHz และส่งที่ 145.650 MHz หากมีพลังงานจากภาคส่งรั่วไหลเข้าไปในภาครับแม้เพียงน้อยนิด ภาครับจะเกิดอาการ "หูตึง" (Receiver Desense) หรือถูกกดสัญญาณจนรับใครไม่ได้เลย 

ดังนั้น ฟิลเตอร์ L-C ธรรมดาแบบใน Diplexer จึงหมดสิทธิ์ใช้งานในงานนี้โดยสิ้นเชิง Duplexer สำหรับงานระดับนี้จึงต้องใช้เทคโนโลยีที่เรียกว่า Cavity Filter (ฟิลเตอร์แบบท่อเรโซแนนซ์) ซึ่งมีลักษณะเป็นกระบอกโลหะขนาดใหญ่ชุบเงินหรือทองแดงด้านใน เพื่อรีดค่า Q-factor (Quality Factor) ให้สูงลิ่ว ทำให้ฟิลเตอร์มีความคมกริบระดับสูงมาก สามารถยอมให้ความถี่ที่ต้องการผ่านได้ (Band-pass) หรือดูดกลืนความถี่ที่ไม่ต้องการทิ้งไปอย่างเด็ดขาด (Band-reject / Notch) แม้ความถี่ทั้งสองจะห่างกันเพียงไม่กี่ร้อยกิโลเฮิรตซ์ก็ตาม  ดูลักษณะของ Duplexer ในรูปที่ 3   และรูปที่ 4 แสดงโครงสร้างของวงจรภายใน Duplexer ที่ยุ่งยากกว่า วงจรกรองความถี่ไม่ว่าจะเป็นการเลือกความถี่ (band-pass filter) หรือหยุดความถี่ (notch filter) อาจใช้กระบอกกรองความถี่ (cavity filter) ที่ยุ่งยาก 

รูปที่ 3 ในทางวิศวกรรมแล้ว Duplexer มีโครงสร้าง
เป็นท่อจูนความถี่ (Cavity Filter) สามารถกรอง
ควบคุมการผ่าน และ/หรือ ไม่ให้ผ่าน ของความถี่ได้
คมมาก และมีขนาดใหญ่กว่า Diplexer อย่างชัดเจน
ตัวในรูปสามารถปรับเพื่อแยกความถี่ในช่วง
136-174MHz  ที่ห่างกันเพียง 0.6MHz ได้



รูปที่ 4 ตัวอย่างโครงสร้างของวงจรภายในบางแบบ
ของ Duplexer  จะเห็นว่ายุ่งยากซับซ้อนกว่า
Diplexer  มาก เพราะต้อง เลือกผ่าน (pass) และ/หรือ
 กำจัด (notch) ความถี่ที่ต้องการได้คมและลึกมากกว่า


ตัวอย่างการใช้งาน Duplexer ในชีวิตจริง  


1. สถานีทวนสัญญาณย่านเดียว (Single-Band / In-Band Repeater):

เป็นงานมาตรฐานของ Duplexer ช่วยให้สถานี Repeater สามารถใช้สายอากาศต้นเดียวบนยอดเขาในการรับสัญญาณจากสมาชิกและส่งทวนสัญญาณออกไปพร้อมกันได้ตลอด 24 ชั่วโมงโดยไม่รบกวนตัวเอง

2. สถานีฐานโทรศัพท์เคลื่อนที่ (Cellular Base Station):

ระบบสื่อสารไร้สายอย่าง 4G/5G ในโหมด FDD (Frequency Division Duplex) ใช้ Duplexer ขนาดจิ๋วที่สร้างด้วยเทคโนโลยี SAW (Surface Acoustic Wave) หรือ BAW (Bulk Acoustic Wave) ทั้งในตัวสถานีฐานและในสมาร์ทโฟนของเรา เพื่อให้อัปโหลดและดาวน์โหลดข้อมูลพร้อมกันได้ในย่านความถี่ที่ใกล้กัน


หมายเหตุ  

ในระบบเรดาร์ที่ใช้สายอากาศชุดเดียวในการส่งคลื่นพัลส์กำลังสูงและรับคลื่นสะท้อนกลับเข้ามา จะมีชุดอุปกรณ์ที่เรียกว่า 'Duplexer' (เป็นคำเรียก 'เชิงหน้าที่') ทำหน้าที่สลับเส้นทางและป้องกันไม่ให้กำลังส่งมหาศาลวิ่งย้อนกลับไปทำลายวงจรภาครับที่ละเอียดอ่อนจนเสียหาย

อย่างไรก็ตาม Duplexer ในระบบเรดาร์จะทำงานคนละหลักการกับ Cavity Duplexer (อย่างใน รูปที่ 3) ในสถานีทวนสัญญาณ (Repeater) ที่ใช้การกรองแยกความถี่ส่ง-รับออกจากกัน เพราะเรดาร์ส่งและรับสัญญาณที่ความถี่เดียวกัน (หรือต่างกันเพียงเล็กน้อยจากปรากฏการณ์ Doppler) จึงต้องใช้การแยกตามเวลาและทิศทางแทน โดยในระบบเรดาร์ยุคหลังมักใช้ Circulator (ดูด้านล่างต่อไปของบทความนี้) เป็นหัวใจหลักในการบังคับทิศทางคลื่น ทำงานร่วมกับวงจรป้องกัน (Limiter) เพื่อประกอบกันเป็นระบบ Duplexer ที่สมบูรณ์


ความเหมือนและความแตกต่างของ Diplexer และ Duplexer  


เมื่อเข้าใจนิยามและตัวอย่างการใช้งานของทั้งคู่แล้ว เรามาลองกางพิมพ์เขียวเปรียบเทียบกันจุดต่อจุด เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนว่าทั้งสองอุปกรณ์นี้มีความสัมพันธ์กันอย่างไร และเหตุใดจึงมักเกิดความสับสนในการเรียกชื่อ


1. โครงสร้างทางเดินสัญญาณพื้นฐาน (เหมือนกัน)

ทั้ง Diplexer และ Duplexer ต่างก็เป็น Filter Network แบบ 3 พอร์ต (1 พอร์ตร่วมสำหรับสายอากาศ และ 2 พอร์ตแยกสำหรับอุปกรณ์) ที่มีเป้าหมายเดียวกันคือ การจัดการเส้นทางสัญญาณความถี่วิทยุให้สามารถใช้สายอากาศและสายนำสัญญาณร่วมกันได้โดยไม่เกิดการรบกวน

2. ความเป็นอุปกรณ์สองทิศทาง / Reciprocal Device (เหมือนกัน)

วงจรฟิลเตอร์ไม่ว่าจะเป็นแบบขดลวด-ตัวเก็บประจุ (L-C) ใน Diplexer หรือแบบกระบอกโลหะ (Cavity) ใน Duplexer ต่างก็มีคุณสมบัติทางฟิสิกส์ที่เป็น Reciprocal (สมมาตรสองทิศทาง) นั่นหมายความว่าตัววงจรไม่ได้สนใจว่าสัญญาณจะวิ่งจากซ้ายไปขวา หรือขวาไปซ้าย ตราบใดที่สัญญาณนั้นมีความถี่ตรงกับช่องผ่าน (Passband) ของฟิลเตอร์ชุดนั้น สัญญาณก็สามารถวิ่งผ่านได้ทั้งไปและกลับเช่นเดียวกัน

3. ความคมของฟิลเตอร์และค่า Q-Factor (แตกต่างกันมาก)

นี่คือตัวแปรทางวิศวกรรมที่แบ่งแยกอุปกรณ์ทั้งสองออกจากกันอย่างชัดเจน:

Diplexer: เน้นแยกความถี่ที่อยู่ห่างกันคนละย่าน (Wide Separation) จึงใช้ Low-pass และ High-pass filter ที่มีค่า Q ปานกลาง ความชันของกราฟการตัดความถี่ (Roll-off) ไม่จำเป็นต้องชันมาก

Duplexer: เน้นแยกความถี่ที่อยู่ชิดกันมากในย่านเดียวกัน (Narrow Separation) และต้องกั้นสัญญาณกำลังสูงไม่ให้รั่วไปกวนภาครับ จึงต้องใช้ Cavity Filter ที่ทำงานในรูปแบบ Band-pass หรือ Band-reject (Notch) เพื่อสร้างค่า Q ที่สูงมากและมีค่าการกั้นสัญญาณ (Isolation) ระดับ 80–100 dB ขึ้นไป


ตารางที่ 1 แสดงควาเหมือนและแตกต่าง
ของ Diplexer และ Duplexer ด้าน
การออกแบบและการใช้งาน


ทำไมคนทั่วไป (และแม้แต่นักวิทยุเอง) ถึงสับสนและเรียกสลับกัน  


สาเหตุที่ทำให้เกิดความสับสนเรื่องชื่อเรียกไม่ได้เกิดจากความเข้าใจผิดเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก "พื้นที่ทับซ้อนของการนำไปใช้งาน" (Application Overlap) ลองพิจารณา 3 กรณีต่อไปนี้จะเห็นภาพชัดเจนขึ้น:

  • กรณีที่ 1 (Diplexer แท้): เรานำวงจรฟิลเตอร์ไม่คม (L-C) มาใช้รวมสัญญาณเครื่องวิทยุสองย่าน (เช่น VHF + UHF) เพื่อออกสายอากาศต้นเดียว งานนี้เป็นการรวม/แยกต่างแบนด์ตามปกติ เราเรียกอุปกรณ์นี้ว่า Diplexer
  • กรณีที่ 2 (Duplexer แท้): เรานำฟิลเตอร์คมกริบ (Cavity) มาแยกความถี่ส่งและรับที่ห่างกัน 600 kHz สำหรับสถานีทวนสัญญาณย่านเดียว (Single-Band Repeater) งานนี้ทำหน้าที่ Full-Duplex ในแบนด์เดียว เราเรียกอุปกรณ์นี้ว่า Duplexer
  • กรณีที่ 3 (จุดที่ทำให้สับสน — Cross-Band Repeater): สมมติเราต้องการสร้างสถานีทวนสัญญาณแบบข้ามย่านความถี่ (Cross-Band Repeater) เช่น รับสัญญาณเข้ามาที่ย่าน VHF (145 MHz) แล้วทวนสัญญาณส่งออกไปที่ย่าน UHF (435 MHz) พร้อมกันทันทีผ่านสายอากาศ Dual-Band เพียงต้นเดียว   ในงานนี้ ความถี่รับและส่งอยู่ห่างกันคนละแบนด์ จึงไม่จำเป็นต้องใช้ Cavity Duplexer ราคาแพง เราสามารถหยิบเอา Diplexer (ตัวที่เป็นฟิลเตอร์ L-C ไม่คมในกรณีที่ 1) มาต่อใช้งานได้เลย! และเมื่อมันถูกนำมาทำหน้าที่แยกภาครับและภาคส่งให้ทำงานพร้อมกันในระบบ Repeater ผู้ใช้งานจึงเรียกมันตามหน้าที่ (Functional Name) ว่า Cross-Band Duplexer   แต่แค่นั้นยังไม่เพียงพอ ผู้ผลิตบาง (หลายแหละ) รายถึงกับแปะป้ายเรียก Diplexer ที่ทำหน้าที่แบบนี้ว่า Duplexer เลยเข้าใจสับสนกันไปหมด ดูรูปที่ 5 


รูปที่ 5 ผู้ผลิตหลายรายเรียก
ผลิตภัณฑ์ตัวเอง
ว่า Duplexer
ทั้งที่ในทางทฤษฎีจริงๆ แล้ว 
อุปกรณ์ในภาพนี้คือ Diplexer
หน้าตามันคืออุปกรณ์ใน รูปที่ 1


(หมายเหตุทางเทคนิค  เพิ่มเติมสำหรับกรณีที่ 3: แม้การใช้ Diplexer ในระบบ Cross-Band Repeater จะช่วยแยกย่าน VHF และ UHF ออกจากกันได้ แต่หากส่งออกย่าน VHF และรับย่าน UHF ต้องระวังสัญญาณฮาร์มอนิกลำดับที่ 3 (3rd Harmonic) ของ VHF (145 MHz × 3 = 435 MHz) ที่อาจไปตรงกับความถี่รับ UHF พอดี รวมถึงต้องมี Notch Filter คอยดักความถี่ภาคส่งไม่ให้แรงเกินจนไปกดภาครับอีกย่านหนึ่งด้วย)

ด้วยเหตุนี้เอง อุปกรณ์หน้าตาเหมือนกันเป๊ะ หากวางอยู่บนโต๊ะทำงานเพื่อรวมสายอากาศ เราจะเรียกมันว่า Diplexer แต่พอจับมันไปต่อเข้ากับระบบ Cross-Band Repeater มันกลับถูกเรียกว่า Duplexer นี่คือต้นตอสำคัญที่ทำให้เกิดความสับสนในวงการสื่อสารมาอย่างยาวนาน


หัวข้อแถม: Circulator คืออะไร และต่างจากสองตัวแรกอย่างไร   

ในการออกแบบระบบสายอากาศของสถานี Repeater หรือระบบสื่อสารระดับมืออาชีพ เรามักจะได้ยินชื่ออุปกรณ์อีกชนิดหนึ่งที่มักถูกนำมาต่อพ่วงร่วมกับ Duplexer เสมอ นั่นคือ Circulator (เซอร์คิวเลเตอร์) หลายคนจึงอดสงสัยไม่ได้ว่า เจ้าสิ่งนี้ถือเป็น Diplexer หรือ Duplexer ชนิดหนึ่งหรือไม่

คำตอบคือ ไม่ใช่ครับ Circulator เป็นอุปกรณ์คนละประเภทโดยสิ้นเชิง หาก Diplexer และ Duplexer เปรียบเสมือน "ตัวกรองความถี่" ที่ตัดสินใจว่าจะให้สัญญาณผ่านหรือไม่ผ่านโดยดูจาก "ความถี่" (Frequency) แต่ Circulator คือ "วาล์วทางเดียว" (One-way Valve) ที่ไม่สนใจเรื่องการกรองความถี่เลย แต่ทำงานโดยอาศัย "ทิศทาง" (Direction) ของการไหลของสัญญาณล้วน ๆ


รูปที่ 6 Circulator ทำหน้าที่ส่งผ่านคลื่น RF 
ในทิศทางที่ออกแบบไว้ โดยสวนทางไม่ได้


หลักการทำงานของ Circulator  

Circulator  เป็นอุปกรณ์ทางคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (RF device) สร้างขึ้นจากหลักการทางฟิสิกส์ของวัสดุแม่เหล็กเฟอร์ไรต์ (Ferrite Physics) ที่วางอยู่ภายใต้สนามแม่เหล็กถาวร ทำให้อุปกรณ์มีคุณสมบัติพิเศษที่เรียกว่า Non-reciprocal (ไม่สมมาตรทางทิศทาง)

โดยทั่วไป Circulator จะมีลักษณะเป็นกล่องโลหะขนาดกะทัดรัดที่มี 3 พอร์ต (พอร์ต 1, พอร์ต 2, พอร์ต 3) เรียงวนเป็นวงกลม สัญญาณ RF ที่วิ่งเข้าไปในพอร์ตหนึ่ง จะถูกสนามแม่เหล็กบังคับให้หมุนวนไปออกยังพอร์ตถัดไปตามทิศทางที่กำหนดไว้เท่านั้น เช่น หมุนตามเข็มนาฬิกา:

  • สัญญาณเข้า พอร์ต 1 → จะวิ่งออกไปที่ พอร์ต 2 เท่านั้น (ไม่สามารถวิ่งไปพอร์ต 3 ได้)
  • สัญญาณเข้า พอร์ต 2 → จะวิ่งออกไปที่ พอร์ต 3 เท่านั้น (ไม่สามารถวิ่งย้อนกลับไปพอร์ต 1 ได้)
  • สัญญาณเข้า พอร์ต 3 → จะวิ่งออกไปที่ พอร์ต 1 เท่านั้น (ไม่สามารถวิ่งย้อนกลับไปพอร์ต 2 ได้)

จุดเด่นที่สุดของ Circulator คือ มันสามารถแยกเส้นทางสัญญาณที่ความถี่เดียวกันได้ และทำได้ "ในเวลาเดียวกัน" (Simultaneous) ซึ่งฟิลเตอร์ใน Diplexer และ Duplexer ไม่มีวันทำได้


Circulator เอาไว้ทำอะไร และเรียกเป็น Duplexer ได้ไหม  


ในสถานีวิทยุหรือสถานี Repeater นิยมนำ Circulator มาใช้งานหลัก ๆ 2 รูปแบบ คือ:

1. ทำหน้าที่เป็น Isolator (ตัวป้องกันภาคส่ง):

หากเรานำ Dummy Load (ตัวต้านทานภาระเทียม) มาต่อปิดไว้ที่พอร์ต 3 ของ Circulator สัญญาณจากเครื่องส่ง (พอร์ต 1) จะวิ่งผ่านไปยังสายอากาศ (พอร์ต 2) ได้ตามปกติ แต่หากสายอากาศเกิดชำรุด น้ำเข้า หรือค่า SWR สูงจนมีกำลังส่งสะท้อนกลับ (Reflected Power) เข้ามาที่พอร์ต 2 สัญญาณสะท้อนนั้นจะถูกบังคับให้เลี้ยวไปลง Dummy Load ที่พอร์ต 3 ทั้งหมด ไม่สามารถวิ่งย้อนกลับไปทำลายภาคขยายกำลัง (PA) ของเครื่องส่งที่พอร์ต 1 ได้ รวมถึงช่วยป้องกันสัญญาณจากสถานีข้างเคียงที่วิ่งย้อนเข้าสายอากาศมาผสมกับสัญญาณส่งของเราจนเกิดสัญญาณรบกวนแปลกปลอม (Intermodulation) อีกด้วย


2. ทำหน้าที่เป็น Duplexer ในระบบเรดาร์:

ในระบบเรดาร์ที่ส่งและรับคลื่นความถี่เดียวกันเป๊ะ ๆ (เช่น ส่งคลื่นพัลส์กำลังสูงออกไป แล้วหยุดส่งเพื่อรอรับคลื่นสะท้อนกลับ) สามารถใช้ Circulator เป็นตัวแยกเส้นทางได้ โดยต่อเครื่องส่งเข้าพอร์ต 1 ต่อสายอากาศเข้าพอร์ต 2 และต่อเครื่องรับเข้าพอร์ต 3 เมื่อส่งคลื่น พลังงานจะออกที่สายอากาศ และเมื่อคลื่นสะท้อนกลับเข้าสายอากาศ สัญญาณจะถูกบังคับให้เลี้ยวเข้าเครื่องรับที่พอร์ต 3

รูปที่ 7 ตัวอย่างการใช้งาน Circulator


รูปที่ 7 เป็นตัวอย่างการใช้งาน Circulator  สัญญาณจากเครื่องส่ง (Transmitter) ที่ต่อกับ port1 สามารถส่งผ่านไปยัง port2 ซึ่งมีสายอากาศต่ออยู่ได้เท่านั้น ย้อนทางกันไม่ได้  ในขณะเดียวกันที่สัญญาณที่สายอากาศรับได้ก็จะส่งผ่านไปยังเครื่องรับ (Receiver) ที่ต่อกับ port3 ได้เท่านั้น ย้อนทางกันไม่ได้   และในตัวอย่างนี้ เครื่องรับก็คงไม่มีสัญญาณอะไรส่งกลับไปหาเครื่องส่ง (ลูกศรสีเทาในรูป) 


แล้วแบบนี้เราเรียก Circulator ว่าเป็น Duplexer ได้ไหม   

ในเชิงเทคนิค เราไม่เรียก Circulator เดี่ยวๆ ว่าเป็น Duplexer สำหรับงานวิทยุสื่อสารทั่วไป ครับ เหตุผลก็คือ Circulator ทั่วไปมีค่าการกั้นสัญญาณย้อนกลับ (Isolation) อยู่เพียงประมาณ 20–25 dB เท่านั้น หากเรานำเครื่องส่งวิทยุ FM 50 วัตต์ ต่อเข้าพอร์ต 1 และเครื่องรับต่อเข้าพอร์ต 3 โดยไม่มีฟิลเตอร์ช่วย กำลังส่งส่วนหนึ่งที่รั่วข้ามพอร์ตไป (ราว ๆ 0.1–0.5 วัตต์) ก็มากพอที่จะทำให้ภาครับหูตึงหรือวงจรภาครับพังเสียหายได้ทันที

ดังนั้น ในระบบวิทยุสื่อสารจริง Circulator จึงถูกใช้เป็น "ด่านหน้า" เพื่อจัดการทิศทางและลดการสะท้อนของสัญญาณ แล้วจึงส่งต่อให้ Cavity Duplexer เป็น "ด่านหลัก" ในการกรองความถี่และรีดค่า Isolation ให้สูงพอที่จะปกป้องภาครับได้อย่างสมบูรณ์แบบครับ


สรุป  

เพื่อให้จำง่ายและนำไปใช้ได้ถูกต้องเสมอ สามารถสรุปแก่นแท้ของอุปกรณ์ทั้งสามชนิดได้ดังนี้:

  • Diplexer: ใช้วงจรฟิลเตอร์ที่ไม่ซับซ้อน (L-C) เพื่อ รวมหรือแยก 2 ย่านความถี่ที่ห่างกันมาก (เช่น VHF กับ UHF) บนสายอากาศต้นเดียว
  • Duplexer: ใช้วงจรฟิลเตอร์ความคมสูง (Cavity) เพื่อ แยกภาครับและภาคส่งที่ทำงานพร้อมกันในย่านความถี่เดียวกัน (เช่น Repeater ย่าน 2 เมตร) ป้องกันไม่ให้กำลังส่งไปกลบภาครับ
  • Circulator: ไม่ใช่อุปกรณ์กรองความถี่ แต่เป็น อุปกรณ์ควบคุมทิศทางการไหลของสัญญาณ ด้วยสนามแม่เหล็ก เพื่อป้องกันกำลังส่งสะท้อนกลับและลดการรบกวนระหว่างเครื่องส่ง

การเข้าใจความแตกต่างระหว่าง "การกรองตามความถี่" กับ "การควบคุมตามทิศทาง" รวมถึงระดับความคมของฟิลเตอร์ จะช่วยให้เราเลือกใช้อุปกรณ์ในสถานีวิทยุได้อย่างถูกต้อง คุ้มค่า และทำให้ระบบสื่อสารทำงานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพสูงสุด 



©Jitrayut Chunnabhata, 2026.
This article is based on well-established engineering principles. The content reflects the author's own explanation and presentation. You are welcome to reference or use this material for educational purposes, provided that proper credit is given. Direct reproduction or republication of the content is not permitted without prior permission. 

© 2026 จิตรยุทธ จุณณะภาต สงวนลิขสิทธิ
เนื้อหาในบทความนี้อ้างอิงจากหลักการทางวิศวกรรมที่เป็นที่รู้จักโดยทั่วไป ผู้เขียนได้เรียบเรียงและอธิบายในรูปแบบเฉพาะของตนเอง สามารถนำไปอ้างอิงหรือใช้เพื่อการศึกษาได้โดยกรุณาให้เครดิตแหล่งที่มาอย่างเหมาะสม และไม่อนุญาตให้คัดลอกหรือเผยแพร่ซ้ำโดยตรงโดยไม่ได้รับอนุญาต

วันศุกร์ที่ 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

วิทยุสมัครเล่น จากสมรภูมิสู่เครือข่ายสันติภาพ


เรียบเรียงโดย จิตรยุทธ จุณณะภาต (HS0DJU) 

เรื่องเล่าเบาๆ เกี่ยวกับประวัติของวิทยุสมัครเล่น หลังจากที่เริ่มใช้งานได้ก็ถูกนำไปรับใช้สมรภูมิรบ จนพัฒนามาเป็นข่ายสื่อสารแห่งสันติภาพ เส้นทางประวัติศาสตร์ของวิทยุสมัครเล่นของเราก็เคยวิ่งผ่านจากสงครามโลก มาสู่การปฏิเสธการเมืองและการทหาร และสู่เครือข่ายสันติภาพในปัจจุบัน นับว่ายาวไกลเหมือนกัน


งานอดิเรกหลังบ้านที่เปลี่ยนโฉมหน้าสงคราม  

ในยุคปัจจุบัน เมื่อเรานึกถึง "วิทยุสมัครเล่น" (Amateur Radio หรือ Ham Radio) ภาพที่ปรากฏมักจะเป็นกลุ่มคนผู้หลงใหลในเทคโนโลยีคลื่นวิทยุ การนั่งพูดคุยแลกเปลี่ยนความรู้ข้ามพรมแดนอย่างเป็นมิตร หรือบทบาทฮีโร่สายฟ้าแลบผู้ทำหน้าที่เป็นโครงข่ายสื่อสารสำรองสุดท้ายยามที่โลกเผชิญภัยพิบัติร้ายแรงจนระบบอินเทอร์เน็ตและเครือข่ายโทรศัพท์ล่มสลาย ทว่าในหน้าประวัติศาสตร์เมื่อเกือบหนึ่งศตวรรษก่อน งานอดิเรกที่ดูเรียบง่ายในโรงรถและห้องใต้ดินนี้ ครั้งหนึ่งเคยถูกหล่อหลอมและดึงเข้าสู่ศูนย์กลางของ "เครื่องจักรสงคราม" ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลก


ยุคเริ่มต้นและการแอบระดมพล: รูสเวลต์ สเตอร์ลิง และวิทยุสมัครเล่นในสมรภูมิ  

ย้อนกลับไปในปี ค.ศ. 1940 ในขณะที่ไฟสงครามโลกครั้งที่ 2 กำลังลุกโชนในยุโรปและเอเชีย สหรัฐอเมริกายังคงดำรงสถานะเป็นประเทศตัวเป็นกลางอย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ตาม ภายใต้ความเงียบสงบนั้น ทำเนียบขาวภายใต้การนำของประธานาธิบดี แฟรงกลิน ดี. รูสเวลต์ (Franklin D. Roosevelt) รู้ดีว่าความขัดแย้งระดับโลกเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ และสิ่งที่จะตัดสินผลแพ้ชนะในสงครามยุคใหม่คือ "ข้อมูลข่าวสารและการสื่อสาร"

รัฐบาลสหรัฐฯ ได้จับตามองกลุ่มคนเล็ก ๆ กลุ่มหนึ่งมานานเกือบสามทศวรรษ นั่นคือกลุ่มนักวิทยุสมัครเล่นที่สร้างเครื่องส่งสัญญาณวิทยุด้วยตนเอง (Homemade Transmitters) เพื่อความก้าวหน้าและการเตรียมพร้อม คณะกรรมการกลางกำกับดูแลกิจการสื่อสาร (FCC) จึงได้สั่งการให้นักวิทยุสมัครเล่นที่ได้รับใบอนุญาตจำนวนกว่า 51,000 คนทั่วประเทศ ส่งลายนิ้วมือและหลักฐานแสดงสัญชาติ เพื่อคัดกรองบุคคลที่มีทักษะความสามารถสูง


รูปที่ 1 สถานีวิทยุสมัครเล่นยุคทศวรรษ 1940 
(Vintage Ham Radio Shack) ในยุค ค.ศ. 1940  
บรรยากาศห้องวิทยุในยุคอดีตที่เต็มไปด้วยเครื่อง
รับส่งสัญญาณขนาดใหญ่และหลอดสุญญากาศ 
ซึ่งเป็นยุคที่อเมริกาคัดเลือกนักวิทยุสมัครเล่น
ไปร่วมภารกิจในกองทัพ


ในเวลาต่อมา ประธานาธิบดีรูสเวลต์ได้อนุมัติงบประมาณลับฉุกเฉินเพื่อก่อตั้งหน่วยปฏิบัติการป้องกันประเทศชุดใหม่ (National Defense Operations Section) และได้มอบหมายให้ จอร์จ อี. สเตอร์ลิง (George E. Sterling) ซึ่งตัวเขาเองก็เป็นนักวิทยุสมัครเล่นที่เปี่ยมด้วยความเชี่ยวชาญ ขึ้นมาเป็นผู้นำหน่วย สเตอร์ลิงได้พลิกแฟ้มประวัติใบอนุญาตของรัฐบาล และทำการส่งโทรเลขเรียกตัวนักวิทยุสมัครเล่นฝีมือดีทั่วประเทศให้เข้ามารายงานตัวเพื่อรับใช้ชาติ

จากคนธรรมดาที่เล่นวิทยุเป็นงานอดิเรกในบ้าน พวกเขาถูกเปลี่ยนให้กลายเป็นกระดูกสันหลังของหน่วยข่าวกรอง สัญญาณวิทยุสมัครเล่นถูกใช้ในการดักฟังการสื่อสารของฝ่ายอักษะ การตรวจจับพิกัดของสายลับศัตรูที่แฝงตัวอยู่ และการสร้างเครือข่ายสื่อสารทางทหารที่ทรงประสิทธิภาพ ความรู้ความเชี่ยวชาญของพวกเขาในเรื่องการปรับแต่งสายอากาศและคลื่นความถี่กลายเป็นอาวุธลับที่ช่วยให้อเมริกาและฝ่ายพันธมิตรสามารถกุมความได้เปรียบในน่านฟ้าและคลื่นความถี่ตลอดช่วงสงคราม


จุดเปลี่ยนหลังสงคราม: การสถาปนาตัวตนสู่ความเป็นกลาง  

เมื่อสงครามสิ้นสุดลง โลกได้ตระหนักถึงอานุภาพอันน่ากลัวของเทคโนโลยีการสื่อสารที่ถูกใช้เป็นอาวุธ ในขณะเดียวกัน เทคโนโลยีทางการทหารก็เริ่มพัฒนาไปสู่ระบบเฉพาะตัวที่ซับซ้อนและเข้ารหัสขั้นสูง ทำให้นักวิทยุสมัครเล่นไม่ต้องแบกรับหน้าที่ในการเป็นกองหนุนทางการทหารอีกต่อไป กลุ่มนักวิทยุสมัครเล่นทั่วโลกเริ่มหันกลับมาทบทวนจิตวิญญาณดั้งเดิมของงานอดิเรกนี้ นั่นคือ "การศึกษา มิตรภาพ และการพัฒนาทางเทคโนโลยี"

ความร่วมมือระหว่างประเทศผ่าน สหภาพโทรคมนาคมระหว่างประเทศ (ITU) ซึ่งเป็นหน่วยงานภายใต้สหประชาชาติ ได้ร่วมมือกับ สหภาพวิทยุสมัครเล่นสากล (IARU) ในการกำหนดกรอบกฎหมายและข้อบังคับที่เข้มงวด เพื่อแยกแยะวิทยุสมัครเล่นออกจากกิจกรรมทางการทหารและการเมืองอย่างเด็ดขาด


รูปที่ 2 การสื่อสารสำรองและการบรรเทาทุกข์
ในภาวะภัยพิบัติ (Disaster Relief Communications)
การตั้งสถานีวิทยุสมัครเล่นภาคสนามเพื่อ
ประสานงานกู้ภัยและช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์
ในยามเกิดภัยธรรมชาติร้ายแรง ซึ่งกลาย
เป็นบทบาทหลักในปัจจุบัน


นโยบายและท่าทีสากลในปัจจุบัน: สันติภาพที่ไร้พรมแดนและการเมือง  

ในโลกปัจจุบัน วิทยุสมัครเล่นดำเนินอยู่ภายใต้กฎเหล็กสากลที่สะท้อนถึงการปฏิเสธการเมืองและการทหารอย่างสิ้นเชิง โดยมีหลักการสำคัญดังต่อไปนี้:

การห้ามเข้ารหัสลับ (Strict Prohibition of Encryption):กฎหมายวิทยุสมัครเล่นทั่วโลกบังคับว่า การส่งสัญญาณทั้งหมดจะต้องเป็น "ข้อความเปิดเผย" (Clear Text) ที่มนุษย์ทุกคนสามารถดักฟังและเข้าใจได้ ห้ามใช้รหัสลับเพื่อปกปิดความหมายของข้อความ ข้อบังคับนี้ทำให้วิทยุสมัครเล่นไม่สามารถนำไปใช้ในภารกิจทางทหาร ยุทธวิธีรบ หรือการส่งข้อมูลลับทางการเมืองได้โดยปริยาย

การห้ามใช้ในเชิงพาณิชย์และภารกิจของรัฐ (Non-Commercial & Non-Governmental): สัญญาณวิทยุสมัครเล่นมีไว้เพื่อการทดลองทางวิทยาศาสตร์ส่วนบุคคลและการสร้างมิตรภาพเท่านั้น ห้ามนำไปใช้เพื่อผลประโยชน์ทางการค้า หรือใช้เป็นเครื่องมือสื่อสารหลักของหน่วยงานรัฐหรือกองทัพในสภาวะปกติ

มิตรภาพเหนือกำแพงการเมือง (Friendship Beyond Politics):หนึ่งในวัฒนธรรมที่เข้มแข็งที่สุดของ Ham Radio คือการไม่พูดคุยเรื่องการเมือง ศาสนา หรือความขัดแย้งระหว่างประเทศผ่านคลื่นความถี่ ในยามที่ประเทศสองประเทศอาจกำลังทำสงครามหรือมีความขัดแย้งทางการทูตอย่างรุนแรง แต่นักวิทยุสมัครเล่นของทั้งสองประเทศยังคงสามารถติดต่อสื่อสาร ทักทาย และแลกเปลี่ยนข้อมูลสภาพอากาศหรือเทคนิคสายอากาศกันได้เสมือนเพื่อนสนิท โดยปราศจากอคติทางการเมือง


รูปที่ 3: สถานีวิทยุสมัครเล่นยุคใหม่ (Modern Ham
Radio Station) ในปัจจุบันที่มีการทำงานร่วมกับ
คอมพิวเตอร์ หน้าจอแสดงผล และอุปกรณ์ดิจิทัล
เพื่อสร้างมิตรภาพและเชื่อมโยงเครือข่ายทั่วโลก


บทสรุปของแสงสว่างในความมืดมิดของภัยพิบัติ  

จากจุดเริ่มต้นที่เคยเป็นฟันเฟืองในเครื่องจักรสงครามอันน่าสะพรึงกลัว วันนี้วิทยุสมัครเล่นสากลได้ยืดหยัดอย่างสง่างามในฐานะ "สื่อกลางแห่งสันติภาพและความหวัง" บทบาทของพวกเขาถูกเปลี่ยนจากหน้ามือเป็นหลังมือ จากผู้ดักฟังทำลายล้าง มาเป็นผู้ประสานงานกู้ภัยในยามเกิดภัยธรรมชาติร้ายแรง เช่น แผ่นดินไหว สึนามิ หรือพายุกระหน่ำ

วิทยุสมัครเล่นได้พิสูจน์ให้โลกเห็นว่า เทคโนโลยีคลื่นวิทยุเมื่ออยู่ในมือของกลุ่มคนที่รักในความสงบ มันจะไม่ใช่เครื่องมือทำลายล้างที่แบ่งแยกมนุษยชาติ แต่เป็นสะพานเชื่อมโยงใจและนำพาความช่วยเหลือมาสู่เพื่อนมนุษย์ โดยไม่เกี่ยงงอนเรื่องเชื้อชาติ สัญชาติ หรืออุดมการณ์ทางการเมืองใด ๆ ทั้งสิ้นนั่นเอง

วันอังคารที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

นิพนธ์เชิงวิชาการ: กรอบความคิดเพื่อการอ่านพฤติกรรมกระแส RF บนสายอากาศ

A Step-by-Step Mental Framework for Visualizing Current Distribution on Arbitrary-Length Wire Antennas

โดย จิตรยุทธ จุณณะภาต / Jitrayut Chunnabhata (HS0DJU)
Electrical Engineer
Former Senior Member of Technical Staff (Semiconductor Industry)
Independent Researcher in Applied Electromagnetics
หมายเหตุ: บทความนี้สงวนลิขสิทธิ์โดยผู้เขียน (โปรดดูรายละเอียดด้านล่างสุด)


บทสรุปการสร้างองค์ความรู้ (Knowledge Creation Summary)  

ในปัจจุบัน องค์ความรู้ด้านการวิเคราะห์สายอากาศมักถูกแบ่งออกเป็น 2 ขั้วสุดโต่ง ฝั่งแรกคือ ตำราวิชาการเชิงทฤษฎี (Academics) ที่อัดแน่นด้วยสมการทางคณิตศาสตร์และ Maxwell's equations ที่เข้มงวด แต่นำไปประยุกต์ใช้หน้างานจริงด้วย "กระดาษกับดินสอ" ได้ยาก ฝั่งที่สองคือ กลุ่มผู้ใช้งานซอฟต์แวร์จำลอง (Software Users) ที่พึ่งพาโปรแกรมคำนวณอย่าง EZNEC หรือ MMANA โดยปล่อยให้กระบวนการทางฟิสิกส์กลายเป็นกล่องดำ (Black Box) โดยละเลยความเข้าใจเรื่องกระแสและการหักล้างของเฟสระหว่างทาง

บทความนี้นำเสนอ "กรอบโครงสร้างความคิดสำหรับการมองภาพกระแส RF บนสายอากาศความยาวอิสระ" (Jitrayut's Step-by-Step Mental Framework) ซึ่งทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมช่องว่าง (The Missing Gap) ระหว่างคณิตศาสตร์ขั้นสูงกับโปรแกรมสำเร็จรูป ผ่านระบบระเบียบวิธีคิดแบบเป็นขั้นตอนที่ช่วยให้วิศวกรและนักทดลองสามารถจำลองและทำนายพฤติกรรมกระแส เฟส และอิมพีแดนซ์ในหัวได้อย่างแม่นยำ ก่อนพึ่งพาซอฟต์แวร์ เพื่อยกระดับสัญชาตญาณทางวิศวกรรมสู่การออกแบบสายอากาศอย่างแท้จริง

In the realm of antenna analysis, existing literature typically falls into two extremes: the highly rigorous Academic approach, laden with complex Maxwell’s equations that are difficult to apply intuitively in the field, and the Software Simulation approach, where engineers rely blindly on tools like EZNEC or MMANA, treating physical wave interactions as a black box.

This paper introduces Jitrayut’s Step-by-Step Mental Framework, designed to bridge this critical gap. By establishing a systematic cognitive model based on first principles, this framework empowers radio engineers and researchers to visualize RF current distribution, phase relationships, and boundary conditions on arbitrary-length wire antennas (xλxλ) using a "paper-and-pencil" approach—fostering deep physical intuition well before simulation.


บทนำ  

การออกแบบสายอากาศมีหลายแนวทาง หนึ่งในนั้นอาจจะใช้โปรแกรมจำลองหรือวิเคราะห์การทำงานช่วยบอกเราว่าผลการทำงานน่าจะเป็นเช่นไรก่อนการสร้างและทดสอบจริง  แต่โปรแกรมเหล่านั้นไม่สามารถสังเคราะห์ลักษณะของสายอากาศให้กับผู้ออกแบบได้   นั่นคือผู้ออกแบบยังคงต้องออกแบบเองอยู่  ดังนั้นถ้าผู้ออกแบบมีแบบจำลองทางความคิด (mental model) ที่มองเห็นสิ่งที่ควรจะเกิดขึ้นก่อนการป้อนข้อมูลรูปร่างหน้าตาของสายอากาศเข้าไปในโปรแกรม น่าจะเป็นข้อได้เปรียบมากในการออกแบบสายอากาศ  อย่างไรก็ตาม องค์ความรู้ในเรื่องนี้ไม่มีวัตถุประสงค์ในการแทนที่โปรแกรมหรือซอฟท์แวร์จำลองสายอากาศแต่อย่างใด เพียงแต่ให้แนวคิดเชิงสัญชาตญาณเพื่อนำไปทำงานร่วมกันกับโปรแกรมหรือซอฟท์แวร์จำลองสายอากาศเหล่านั้นให้ได้ประสิทธิผลสูงสุดต่อไป 


สายอากาศทำงานได้อย่างไร  

ในทางวิศวกรรมความถี่วิทยุ (RF Engineering) การทำความเข้าใจว่าสายอากาศแผ่คลื่นออกไปได้อย่างไร มักเริ่มต้นจากการมองพฤติกรรมของกระแสไฟฟ้าสลับที่วิ่งอยู่บนตัวนำโลหะ

คลื่นนิ่งของกระแสไฟฟ้า RF (IRF Standing Waves): เมื่อพลังงานความถี่วิทยุถูกส่งผ่านตัวนำ ปลายเปิดของโลหะจะทำหน้าที่เป็นจุดสะท้อนคลื่น เกิดการซ้อนทับกันระหว่างคลื่นตกกระทบและคลื่นสะท้อนจนกลายเป็น "คลื่นนิ่ง" (Standing Wave) ซึ่งทำให้เกิดการกระจายตัวของกระแสและแรงดันที่ไม่สม่ำเสมอตลอดความยาวของตัวนำ

Near Field และ Far Field: พลังงานรอบตัวนำจะแบ่งออกเป็นสนามใกล้ (Near Field - ส่วนใหญ่เป็นพลังงานรีแอคทีฟของสนามแม่เหล็กและสนามไฟฟ้าที่เกาะอยู่รอบตัวนำ) และสนามไกล (Far Field - คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าที่หลุดออกไปสู่อวกาศเป็นคลื่นระนาบ) ซึ่งการจะเกิด Far Field ที่มีประสิทธิภาพได้นั้น จะต้องอาศัยการไหลของกระแสไฟฟ้า RF บนตัวนำในปริมาณที่ถูกต้องและมีทิศทางของกระแส (หรือ เฟสของกระแส ซึ่งในงานนี้บางครั้งจะใช้แทนกันได้บ้าง แต่คำว่า เฟส จะให้ความหมายที่ละเอียดกว่าในบางกรณี) เสริมกัน


การกระจายตัวของกระแสไฟฟ้า RF ในสายอากาศไดโพลแบบครึ่งคลื่น (Half-wave Dipole)  

เพื่อสร้างความเข้าใจพื้นฐานสายอากาศมาตรฐานอย่าง Half-wave (½λ) Dipole 

โครงสร้างนี้ประกอบด้วยก้านโลหะยาวด้านละ ¼λ รวมเป็นความยาวทางไฟฟ้าครึ่งคลื่นพอดี

ตามเงื่อนไขขอบเขตทางฟิสิกส์ ที่ปลายเปิดทั้งสองข้างของก้านโลหะจะมีค่ากระแสเป็นศูนย์ (I = 0) และมีแรงดันสูงสุด (High-Z) 

เมื่อไล่ความยาวเข้ามาสู่จุดป้อนตรงกลาง คลื่นกระแสจะค่อยๆ เพิ่มขึ้นจนไปถึงจุดสูงสุด (Current Maximum / Low-Z) ที่บริเวณจุดป้อนพอดี ทำให้ระบบสามารถดึงพลังงานจากสายส่งมาแผ่กระจายได้อย่างสมบูรณ์

รูปที่ 1 สายอากาศไดโพลแบบครึ่งคลื่น จะ
เห็นการกระจายขนาดและเฟสของกระแส
ไฟฟ้าความถี่สูง (RF current, IRF) บนลวดตัวนำ


รูปที่ 1 แสดงขนาดและเฟสของกระแสไฟฟ้าความถี่สูงที่ตำแหน่งต่างๆ บนลวดตัวนำของสายอากาศไดโพลแบบครึ่งคลื่นมาตรฐานที่เราคุ้นเคยในรูป (a) และถูกป้อนตรงกลาง (ตำแหน่ง C) ซึ่งเมื่อใช้โปรแกรม EZNEC ช่วยวิเคราะห์จะเห็นในรูป (c) ว่ากระแสที่บริเวณ A และ B บนสายอากาศมีเฟสเดียวกัน อยู่ใกล้เคียงกันในแผนผังเฟส (Phase Diagram) ในรูป (d) โดยที่จุดป้อน C มีเฟสอ้างอิงเป็น 0ᴼ  เสมอ และเฟสของกระแสไฟฟ้าที่จุดต่างๆ จะเทียบกับจุดป้อนนี้ 

แผนผังเฟส (Phase Diagram) ในรูป (d) ที่ผู้เขียนพัฒนาขึ้นเพื่อให้เห็นภาพทิศทางของกระแสไฟฟ้าความถี่สูง (IRF) มีความสำคัญมากเพราะช่วยให้เราเห็นว่ากระแสไฟฟ้าความถี่สูงที่ตำแหน่งต่างๆ บนตัวนำของสายอากาศเป็นทิศทาง เดียวกัน ต่างกัน หรือกลับกันอย่างไรในระดับมุมเฟส   ในรูปที่ 1 จะเห็นว่าเฟสที่ A และ B เกือบเท่ากันโดยสมบูรณ์ ทำให้คลื่นที่แพร่กระจายจากสองส่วนนี้มีเฟสเสริมกัน และได้รูปแบบการแพร่กระจายคลื่น (Radiation Pattern) ในรูปที่ 1(b) หรือโดนัทที่ไม่มีรูตรงกลางที่คุ้นเคย 


ก้านสายอากาศที่ความยาวอื่นและ/หรือป้อนจุดอื่น  

ในโลกความเป็นจริง เราไม่ได้จำกัดอยู่แค่ไดโพลครึ่งคลื่นที่สมมาตรเสมอไป ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือไม่ สายอากาศอาจจะมีความยาว ไม่ใช่ครึ่งความยาวคลื่น (≠ ½λ ) และจุดป้อนไม่อยู่ตรงกลางก็ได้  เมื่อความยาวของก้านโลหะและตำแหน่งจุดป้อนเปลี่ยนไป ปัญหาที่ตามมาคือ:

การกลับเฟสของกระแส: หากก้านโลหะด้านใดยาวเกิน ½λ หรือครึ่งความยาวคลื่น กระแสไฟฟ้าความถี่สูง (RF current) จะวิ่งครบครึ่งลูป ทำให้ส่วนเกินเกิดการกลับทิศทางหรือ "กลับเฟส" ของกระแสบนก้านโลหะช่วงนั้น

ความต่อเนื่องของขนาดกระแสที่จุดป้อน: ไม่ว่าโครงสร้างจะอสมมาตร (ก้านซ้าย-ขวา มีความยาวต่างกัน) เพียงใด แต่ตามกฎการอนุรักษ์กระแส (Current Continuity) ขนาดกระแสที่วิ่งมาบรรจบกันทั้งสองด้านของจุดป้อนจะต้องมีความต่อเนื่องกัน

ความต่อเนื่องของเฟส: เฟสของกระแสที่จุดป้อนทั้งสองด้านต้องสอดคล้องกัน เพื่อไม่ให้เกิดการหักล้างกันเองจนพลังงานหายไป 

รูปที่ 2 ตัวอย่างสายอากาศไดโพลที่ยาว ½λ 
และ 1λ  ซึ่งถูกป้อนที่ตำแหน่งกลางและเยื้อง
จากตำแหน่งกลาง อาจจะให้แพทเทิร์นต่างกัน

รูปที่ 2 เป็นตัวอย่างของสายอากาศไดโพลขนาดต่างกันและป้อนต่างกัน จะเห็นว่าในรูป 2(a) และ 2(b) สายอากาศไดโพลยาว ½λ  ไม่ว่าจะถูกป้อนที่ตำแหน่งตรงกลาง (center-fed) หรือเยื้องจากตำแหน่งกลางออกไป (off-center-fed) คลื่นทั้งสองด้านของก้านโลหะจะเป็นเฟสเดียวกันเสมอและได้รูปแบบการแพร่กระจายคลื่นรวมเป็นโดนัทไม่มีรูตรงกลางแบบมาตรฐาน  

ในขณะที่สายอากาศไดโพลในรูป 2(c) และ 2(d) ยาว 1λ  และจะเห็นว่าถ้าถูกป้อนตรงกลาง (รูป c) เฟสของกระแสไฟฟ้าความถี่สูง (IRF) ที่ก้านโลหะด้านบนและล่างจะเป็นเฟสเดียวกัน (In-phase) ทำให้คลื่นจากทั้งสองด้านเสริมกันทำให้เกนสูงขึ้น    แต่เมื่อถูกป้อนเยื้องไปจากกึ่งกลางเช่นในรูป (d) เฟสของกระแสไฟฟ้าความถี่สูง (IRF) ที่ก้านโลหะด้านบนและล่างจตรงกันข้ามกัน (In-phase) คลื่นจากทั้งสองด้านจะหักล้างกันในทิศตั้งฉากกันแกนสายอากาศ และเสริมกันในมุมอื่น รูปแบบการแพร่กระจายคลื่นจะคล้ายดอกไม้ตามด้านล่างของรูป 2(d)  

และผู้ออกแบบควรต้องรู้เกี่ยวกับความแตกต่างที่มีนัยสำคัญมากนี้ก่อนจะสร้างหรือแม้แต่ป้อนข้อมูลทางกายภาพของสายอากาศเข้ายังโปรแกรมจำลองสายอากาศต่างๆ   คำถามคือ เราจะมีวิธีการอย่างไรให้สามารถสร้างกรอบความคิดเหล่านี้ในใจได้   

ข้อสังเกต ภาพแสดงขนาดกระแสไฟฟ้าความถี่สูงที่ได้จาก EZNEC ไม่แสดงเฟสว่ากลับกันหรือไม่ โดยจะเขียนด้านเดียวกันตลอด  ไม่แสดงเฟสที่กลับกันในภาพ โดยต้องดูเฟสในตาราง "Currents" (ดูรูป 1c) และแปลความหมายออกเป็นแผนผังเฟส (Phase Diagram) (ดูรูป 1d)  จึงจะเห็นว่าเฟสต่างกันหรือไม่อย่างไร และ/หรือ สังเกตจากรูปแบบการแพร่กระจายคลื่นรวมว่ามีกลีบ (lobe) ผิดปกติหรือไม่ 



กฎเชิงโครงสร้างสำหรับการคาดการณ์การกระจายกระแสและเฟสบนโลหะสายอากาศ  
โดย Jitrayut Chunnabhata   

เพื่อให้เราสามารถมองเห็นภาพการเสริมหรือหักล้างกันของคลื่นที่เกิดจากเฟสที่สอดคล้องกันหรือเหลื่อมกันได้โดยไม่ต้องพึ่งพาซอฟต์แวร์จำลองตั้งแต่เริ่มต้น เราสามารถใช้หลักการพิจารณา 7 ข้อดังนี้:

  1. ปลาย Whip ต้องมีกระแสเป็นศูนย์ (I = 0): ยึดเป็นจุดเริ่มต้นของขอบเขตเสมอเพราะเป็นปลายเปิด
  2. การไล่กระแสความถี่สูง (IRF) จากปลายก้านโลหะเข้าหา Source: 
    • โดยการเขียนกระแสที่ด้านซ้ายกับขวาของก้านโลหะ แสดงถึงทิศทางของกระแสคนละทิศกัน
    • สมมติทิศทางกระแสเริ่มต้นขึ้น 1 ทิศ 
    • ขนาดกระแสจะเพิ่มขึ้นตามระยะทางที่ห่างจากปลาย โดยจะสูงสุดที่ระยะประมาณ ¼λ   
    •  หลังจากระยะ ¼λ ขนาดกระแสจะลดลงจนต่ำสุดที่ระยะ ¼λ ถัดไป (ครบ ½λ จะเกิดการกลับทิศทางตามลักษณะของ Sine Function)
  3. ทำซ้ำทั้งสองด้าน: 
    • ทำขั้นตอนที่ 2 กับก้านโลหะทั้งสองฝั่ง เข้ามาหาจุดป้อน
  4. ความต่อเนื่องที่จุดป้อน (Source): ก้านโลหะทั้งสองฝั่งที่ติดกับจุดป้อนต้องมีทิศทางกระแสเดียวกันและมีขนาดที่ต่อเนื่องกัน  ให้พิจารณาลักษณะของกระแสแต่ละด้านของจุดป้อนว่าเป็นกรณีใดดังต่อไปนี้ 
    • 4.1) ถ้าขนาดกระแสของทั้งสองด้านของจุดป้อนไม่เป็นศูนย์ 
      • การแก้ไขทิศทางของกระแส: หากทิศทางกระแสที่วิ่งมาพบกันที่จุดป้อนมีทิศตรงกันข้ามกัน (ซึ่งเป็นไปไม่ได้ในทางกายภาพ) ให้ทำการกลับทิศทางกระแสทั้งหมดบนก้านใดก้านหนึ่ง (แสดงว่าการสมมติทิศทางในตอนแรกสวนทางกับความเป็นจริง) เพื่อให้กระแสสองด้านมีเฟสเดียวกัน ณ จุดป้อน 
      • การปรับขนาดกระแส: ขนาดกระแสของทั้งสองด้านจะต้องถูกปรับเฉลี่ยให้มีความต่อเนื่องกัน
    • 4.2) ถ้าขนาดกระแสของทั้งสองด้านของจุดป้อนเป็นศูนย์ 
      • การกำหนดทิศทางของกระแส: 
        • กรณีนี้เราจะคาดเดาเฟสของกระแสทั้งสองด้านเทียบกันเองโดยทันทีไม่ได้ 
        • ดูความยาวของโลหะจากจุดป้อนไปยังปลายสายอากาศและย้อนกลับมาจนถึงจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ที่ใกล้กับจุดป้อน  ดูเช่นนี้ทั้งสองด้าน  ว่าแต่ละด้านมีความยาวแตกต่างกันเท่าไร 
        • ถ้าความยาวเท่ากัน แสดงว่าจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ทั้งสองด้าน in-phase
        • ถ้าระยะที่ต่างกันทำให้เฟสต่างกันไม่เกิน 90° ถือว่าทั้งสองด้านนั้น in-phase 
        • ถ้าระยะที่ต่างกันทำให้เเฟสต่างกันเกิน 90° ถือว่าทั้งสองด้านนั้น out-of-phase
        • จากนั้นปรับภาพทิศของกระแสบนก้านโลหะให้ถูกต้องทั้งสองด้านของจุดป้อน
    • 4.3) ถ้าขนาดกระแสเพียงด้านเดียวของจุดป้อนเป็นศูนย์ แต่อีกด้านไม่เป็นศูนย์
      • การกำหนดทิศทางของกระแส: 
        • กรณีนี้เราจะคาดเดาเฟสของกระแสทั้งสองด้านเทียบกันเองโดยทันทีไม่ได้เช่นกัน 
        • ข้อสังเกต1 กระแสบนโลหะด้านที่ “ไม่” ได้มีขนาดกระแสมาเป็นศูนย์ที่จุดป้อน จะถูกกด (suppressed) ให้มีขนาดกระแสต่ำลงตลอดก้านโลหะด้านนั้น
        • ดูความยาวของโลหะจากจุดป้อนไปยังปลายสายอากาศและย้อนกลับมาจนถึงจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ที่ใกล้กับจุดป้อน  ดูเช่นนี้ทั้งสองด้าน  ว่าแต่ละด้านมีความยาวแตกต่างกันเท่าไร 
        • ถ้าความยาวเท่ากัน แสดงว่าจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ทั้งสองด้าน in-phase
        • ถ้าระยะที่ต่างกันทำให้เฟสต่างกันไม่เกิน 90° ถือว่าทั้งสองด้านนั้น in-phase 
        • ถ้าระยะที่ต่างกันทำให้เเฟสต่างกันเกิน 90° ถือว่าทั้งสองด้านนั้น out-of-phase
        • จากนั้นปรับภาพทิศของกระแสบนก้านโลหะให้ถูกต้องทั้งสองด้านของจุดป้อน
        • ข้อสังเกต2 เฟสของกระแสในคลื่นลูกใกล้จุดป้อนที่สุดด้านที่ถูก suppress อาจไม่มีเฟสตรงหรือกลับอย่างชัดเจนเสียทีเดียว  ส่วนเฟสในช่วงอื่นจะยังถูกต้องตามที่ควรจะเป็น 



ตัวอย่างขั้นตอนการเขียนกระแสและเฟสบนก้านสายอากาศ  

ตัวอย่างที่ 1 สายอากาศไดโพลครึ่งคลื่น (½λ dipole antenna)    

เริ่มด้วยสายอากาศที่เราคุ้นเคยกันคือไดโพลขนาดครึ่งคลื่น (½λ-dipole) ซึ่งที่จริงแล้วเมื่อเราสร้างใช้งานจริงหรือแม้แต่เปลี่ยนความถี่ใช้งาน ความยาวของมันก็จะไม่เป็นครึ่งความยาวคลื่นอีกต่อไป 

รูปที่ 3 ไดโพลครึ่งคลื่น 
(½λ- dipole) ป้อนตรงกลาง

ดูรูปที่ 3(a)  เราเริ่มต้นด้วยขั้นตอนที่ 1-2  โดยเขียนขนาดของกระแสที่ปลายก้านสายอากาศด้านบน เริ่มจากขนาดต่ำสุด จากนั้นไล่เข้าไปยังจุดป้อนของสายอากาศซึ่งเป็นระยะประมาณ ¼λ   ทำให้ขนาดโดยประมาณของกระแสมีค่าสูงสุด  จากนั้นทำ 3 คือทำขั้นตอนที่ 3 ซ้ำแต่เริ่มจากปลายด้านล่างและไล่ขนาดกระแสสูงขึ้นไปยังจุดป้อนตรงกลาง   ในขั้นตอน 4 เราเลือกทำ 4.1 เพราะขนาดกระแสของทั้งสองด้านของจุดป้อนไม่เป็นศูนย์  จะเห็นว่าในกรณีตามภาพตัวอย่างนี้เราสมมติทิศ (เฟส) ของกระแสไว้ถูกต้อง ทำให้เฟสบรรจบที่ด้านเดียวกันพอดี  จึงไม่ต้องแก้ไขทิศและขนาดของกระแสในภาพ และได้ลักษณะการกระจายของขนาด-เฟสของกระแสในรูปที่ 3(a)    ซึ่งหมายความว่าเฟสของก้านโลหะทั้งสองด้านเป็นเฟสเดียวกัน คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าที่ออกจากก้านโลหะทั้งสองด้านควรมีเฟสเสริมกัน 

รูปที่ 3(b) เป็นผลการจำลองการกระจายกระแสของสายอากาศนี้ด้วยโปรแกรม EZNEC จะเห็นได้ว่าเป็นไปในรูปแบบเดียวกันกับที่เราคาดการณ์ด้วยขั้นตอนการเขียนกระแสและเฟสบนก้านสายอากาศ และรูปที่ 3(c) เป็นรูปแบบการแพร่กระจายคลื่นของสายอากาศนี้ 


ตัวอย่างที่ 2 สายอากาศไดโพลยาวกว่าครึ่งคลื่นเล็กน้อย (Slightly ½λ+ dipole antenna)    

เมื่อสายอากาศไดโพลยาวกว่า ½λ เล็กน้อย เราสามารถเขียนสายอากาศนี้ได้ดังในรูป 4(a) และเนื่องจากขนาดของสายอากาศแต่ละด้านยาวกว่า ¼λ  กระแสส่วนที่เกิน ¼λ จะเริ่มลดขนาดลงจนถึงจุดป้อน   การทำตามขั้นตอนที่ 1-3 และ 4.1 จึงทำให้ได้ลักษณะการกระจายของกระแสเป็นตามในรูปที่ 4(a)  

รูปที่ 4 สายอากาศความยาวรวมมากกว่า
ครึ่งคลื่น (½λ) เล็กน้อย ป้อนตรงกลาง

และเมื่อจำลองการกระจายกระแสของสายอากาศในรูปที่ 4 นี้ด้วยโปรแกรม EZNEC จะเห็นในรูป 4(b) ว่าเป็นไปในรูปแบบเดียวกันกับที่เราคาดการณ์ด้วยขั้นตอนการเขียนกระแสและเฟสบนก้านสายอากาศในรูปที่ 4(a)   และรูปที่ 4(c) เป็นรูปแบบการแพร่กระจายคลื่นของสายอากาศนี้   คือใกล้เคียงกับสายอากาศ ½λ-dipole แต่อาจจะแตกต่างไปทั้งด้านแพทเทิร์นและอิมพีแดนซ์ที่จุดป้อน (อิมพีแดนซ์จะสูงกว่า 72Ω และเป็น inductive มาก) 


รูปที่ 5 เป็นสายอากาศไดโพลความยาวยาวกว่า ½λ ประมาณ 20%  และจุดป้อนอยู่เยื้องจากศูนย์กลางประมาณ 20% จะเห็นว่าเมื่อเราเขียนการกระจายของกระแสด้วยขั้นตอนที่ 1-3 และ 4.1 จะได้เป็นตามภาพที่ 5(a) 
รูปที่ 5 สายอากาศความยาวรวมมากกว่า
ครึ่งคลื่น (½λ) เล็กน้อย ป้อนเยื้อง
จากศูนย์กลาง

จะเห็นว่าขนาดของกระแสในรูปที่ 5(a) จากก้านบนและล่างที่จุดป้อนมีค่าต่างกัน เราจึงต้องปรับปรุงกระแสที่จุดป้อนเฉลี่ยให้เท่ากัน ได้รูปที่ 5(b)   และเมื่อป้อนสายอากาศขนาดยาว ½λ+20% และป้อนเยื้องจากจุดศูนย์กลาง 20% ลงในโปรแกรมจำลองสายอากาศ EZNEC  จะได้ลักษณะการกระจายกระแสในรูปที่ 5(c) และแพทเทิร์นการกระจายคลื่นในรูปที่ 5(d) 


ตัวอย่างที่ 3 สายอากาศไดโพลสั้นกว่าเต็มคลื่นเล็กน้อย (Slightly 1λ- dipole antenna)    

รูปที่ 6.1 ขั้นตอนการเขียนทิศกระแส IRF 
บนสายอากาศไดโพลที่สั้นกว่า 1λ  
(Full-wave) เล็กน้อย และป้อนตรงกลาง

รูปที่ 6.1 เป็นสายอากาศไดโพลความยาวสั้นกว่า 1λ เล็กน้อย   เมื่อทำตามขั้นตอน 1-3 และ 4.1 จะได้รูป 6.1(a)  ซึ่งจะเห็นว่าที่จุดป้อนนั้นเฟสของกระแสกลับด้านกันซึ่งขัดกับหลักทางฟิสิกส์  แสดงว่าเราสมมติเฟสของกระแสผิดไปหนึ่งด้าน   ในรูป 6.1(b) เราแก้ไขเฟสของกระแสก้านล่างให้ถูกต้องตรงกับก้านบน  และเมื่อใส่ขนาดของสายอากาศเข้าในโปรแกรม EZNEC จะได้การกระจายกระแสในรูปที่ 6.1(c) และรูปแบบการแพร่กระจายคลื่นในรูป 6.1(d) 


รูปที่ 6.2 ผลการจำลองการทำงานของ
สายอากาศไดโพลแบบเต็มคลื่น
(Full-wave dipole) ป้อนตรงกลาง

ถ้าเราดูรายละเอียดของการกระจายกระแสว่าเป็นเฟสอย่างไร จะเห็นตามรูป 6.2(c) และสามารถเขียนลงบนไดอาแกรมแสดงเฟสบนก้านโลหะได้ในรูปที่ 6.2(d) ซึ่งจะเห็นว่าเฟสของกระแส IRF ทั้งสองด้านเป็นเฟสเดียวกัน ดังนั้นคลื่นจากก้านบนและล่างจะเสริมกัน ทำให้สายอากาศนี้มีความมีทิศทาง (Directivity) ดีกว่าสายอากาศแบบไดโพลครึ่งคลื่นตามปกตินิดหน่อย 


ตัวอย่างที่ 4 สายอากาศไดโพลสั้นกว่าเต็มคลื่นเล็กน้อยป้อนเยื้อง (Slightly 1λ- dipole antenna Off-Center Fed )    

คราวนี้เราลองสร้างสายอากาศที่สั้นกว่าความยาวเต็มคลื่น (1λ) เล็กน้อย แต่ขยับจุดป้อนออกจากตรงกลาง   และวาดภาพกระแสไฟฟ้าความถี่สูง (IRF) ตามขั้นตอนที่ 1-3 และ 4.1   รูป 7.1(a) ที่เขียนขึ้นตอนแรกมีเฟสของกระแสก้านบนและล่างตรงกันข้ามกัน จึงต้องแก้ไขเป็นด้านเดียวกันในรูปที่ 7.1(b) และเพราะขนาดของกระแสต่างกันเล็กน้อย จึงปรับเฉลี่ยให้เท่ากันในรูปที่ 7.1(c)     เมื่อนำข้อมูลขนาดสายอากาศละจุดป้อนใส่ลงในโปรแกรม EZNEC จะคำนวณขนาดการกระจายกระแสได้ในรูปที่ 7.1(d) (EZNEC จะไม่แสดงเฟสกระแสในรูป (d) โดยแสดงแต่ขนาด  ผู้ใช้ต้องดูเฟสของกระแสแต่ละจุดในตารางแยกต่างหาก) และคำนวณรูปร่างการแพร่กระจายคลื่นได้ในรูปที่ 7.1(e) 
รูปที่ 7.1 ขั้นตอนการเขียนทิศกระแส IRF 
บนสายอากาศไดโพลที่สั้นกว่าเต็มคลื่น
(Full-wave dipole) นิดหน่อย 
และจุดป้อนสัญญาณเยื้องจากตรงกลาง

จะเห็นว่าลักษระการแพร่กระจายคลื่นในรูป 7.1(e) ไม่ได้เป็นรูปโดนัทไม่มีรูตรงกลางอีกต่อไป (เทียบกับรูป 6.1(d) ซึ่งเป็นสายอากาศที่ยาวเท่ากัน แต่จุดป้อนอยู่ตรงกลาง)   แต่คล้ายดอกไม้และมี lobe (กลีบ) เกิดขึ้น  เพราะการเปลี่ยนจุดป้อนทำให้เฟสของกระแสไฟฟ้าความถี่สูงที่ก้านบนและล่างมีเฟสตรงกันข้ามกันดังในรูปที่ 7.2(d) 

รูปที่ 7.2 ผลการจำลองการทำงานของ
สายอากาศไดโพลที่สั้นกว่าเต็มคลื่น
(Full-wave dipole) นิดหน่อย และจุดป้อน
เยื้องจากตรงกลางตามในรูปที่ 7.1



ตัวอย่างที่ 5 สายอากาศไดโพลเต็มคลื่นป้อนกลาง (1λ- dipole antenna, center-fed)   

เป็นสายอากาศอีกชนิดหนึ่งที่น่าสนใจ  สาเหตุที่นำมาไว้เป็นตัวอย่างที่ 5 หลังจากผ่านไปหลายตัวอย่างเพราะเมื่อเราเขียนเส้นกระแสบนแต่ละก้านของสายอากาศโดยเริ่่มจากปลายมาจรดที่จุดป้อนตรงกึ่งกลางตามขั้นตอนที่ 1-3  จะเห็นว่ากระแสจากทั้งสองด้านมีค่าต่ำมาก (จุด minimum หรือต่ำสุด) ที่จุดป้อนพอดี ทำให้เราไม่สามารถเดาหรืออนุมานได้ว่าเฟสของกระแสทั้งสองด้านเหมือนกัน หรือต่างกัน หรือต่อเนื่องกันอย่างไร นั่นคือในรูปที่ 8(a) เราไม่รู้ว่ากระแสที่ก้านล่างของสายอากาศจะมีเฟสตรงหรือตรงกันข้ามกับกระแสที่ก้านบน  กรณีนี้เราต้องทำตามขั้นตอนที่ 4.2 

ในรูปที่ 8(b) เราไล่ระยะของสายอากาศจากจุดป้อนไปถึงปลายก้านโลหะ จากนั้นวนกลับมาถึงจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ที่ใกล้กับจุดป้อน (เส้น (1) สีเขียว) และทำเช่นเดียวกันกับก้านโลหะด้านล่างได้เส้น (2) สีแดง   จะเห็นว่าทั้งสองเส้นมีระยะ ¾λ เท่ากัน  จึงหมายความว่าจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ทั้งสองมีเฟสเดียวกัน  และเขียนลักษณะของเฟสของกระแสไฟฟ้าความถี่สูงบนสายอากาศนี้ได้ในรูปที่ 8(c) 

เมื่อนำข้อมูลทั้งหมดป้อนลงในโปรแกรม EZNEC  จะคำนวณการกระจายกระแสได้ในรูปที่ 8(d)  มีแพทเทิร์นแบบโดนัทที่แบนลงเล็กน้อยและไม่เป็นลักษณะกลีบ (lobe) แสดงว่าเฟสของคลื่นจากก้านด้านบนและล่างของสายอากาศนี้เสริมกัน (เฟสเดียวกัน)  ตารางแสดงเฟสของกระแส IRF ในรูป 8(f) ซึ่งวาดลงแผนผังเฟสในรูปที่ 8(g) เป็นสิ่งยืนยันว่ารูปที่ 8(c) ที่เราวาดขึ้นตามขั้นตอนของ กฎเชิงโครงสร้างสำหรับการคาดการณ์การกระจายกระแสและเฟสบนโลหะสายอากาศ นั้นถูกต้อง 


รูปที่ 8 สายอากาศแบบไดโพลเต็มคลื่น
(Full-wave dipole) ป้อนกลาง



ตัวอย่างที่ 6 สายอากาศ  1.25λ ป้อนที่ระยะ 0.5λ จากปลาย (1.25λ  antenna, 0.5λ edge-fed)   

เป็นตัวอย่างที่ซับซ้อนขึ้น เราทดลองสร้างสายอากาศจากลวดตัวนำความยาว 1.25λ  โดยป้อนสัญญาณห่างจากปลายด้านหนึ่งเป็นระยะ 0.5λ    เมื่อทดลองคาดการณ์การกระจายของกระแส   เมื่อทำตามขั้นตอน 1-3 เบื้องต้นจะได้ตามรูปที่ 9(a)  ให้สังเกตว่าลูกคลื่นจากปลายด้านบนมาจรดที่จุดป้อนมีขนาดเป็นศูนย์ ในขณะที่ลูกคลื่นจากปลายด้านล่างมาจรดที่จุดป้อนไม่มีขนาดเป็นศูนย์ ทำให้เราไม่รู้ว่าเฟสของคลื่นด้านล่างเป็นแบบใด (เขียนความเป็นไปได้ไว้สองเส้น คือเส้นทึบสีฟ้า และเส้นประสีฟ้า)  จึงทำตามขั้นตอน 4.3 ต่อไป  

ในขั้นตอน 4.3 เมื่อดูความยาวของโลหะจากจุดป้อนไปยังปลายสายอากาศและย้อนกลับมาจนถึงจุดสูงสุดของลูกคลื่นไซน์ที่ใกล้กับจุดป้อนทั้งสองด้าน  จะเห็นว่าด้าน (1) และ (2) ในรูปที่ 9(b) มีระยะต่างกันประมาณ ≈ 3(¼λ) = 3(90ᴼ) = 270ᴼ  และเป็นเฟสของกลีบก้านล่างใกล้กับจุดป้อนที่สุดที่ช้ากว่าก้านด้านบน  โดยขนาดของกระแส IRF ในก้านโลหะด้านล่างจะถูกกดให้ต่ำลง (รูปที่ 9c) และคลื่นในก้านโลหะด้านล่าง (ลูกศร A และ B ในรูปที่ 9d) จะมีเฟสต่างกันเอง 180ᴼ ด้วย 

เมื่อนำข้อมูลทั้งหมดป้อนลงในโปรแกรม EZNEC ให้ช่วยคำนวณขนาดและเฟสของกระแสไฟฟ้าความถี่สูงบนก้านโลหะสายอากาศ จะได้ตามรูปที่ 9(d) และรูปแบบการแพร่กระจายคลื่นในรูปที่ 9(e) ซึ่งได้อิทธิพลส่วนใหญ่มาจากกระแส RF ในก้านด้านบนซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าก้านด้านล่างที่ถูกกดขนาด (suppress) ลง

รูปที่ 9(f) และ 9(g) แสดงขนาดและมุมเฟสของกระแส  ในแต่ละส่วนของโลหะสายอากาศ และแผนผังเฟส (Phase Diagram) ที่ได้จาก EZNEC  จะเห็นว่าสอดคล้องกับการร่างด้วย กฎเชิงโครงสร้างสำหรับการคาดการณ์การกระจายกระแสและเฟสบนโลหะสายอากาศ นี้ 


รูปที่ 9 สายอากาศไดโพลความยาวรวม
1.25λ ป้อนที่ระยะ 0.5λ จากปลายด้านหนึ่ง



ตัวอย่างที่ 7 สายอากาศ 1.5λ ป้อนที่ระยะ 0.2λ จากปลาย (1.5λ  antenna, 0.2λ edge-fed)   

สายอากาศใน รูปที่10 เป็นตัวอย่างที่ดีที่แสดงให้เห็นว่าถ้าเราใช้โลหะตัวนำสายอากาศที่ยาวเกินไปและไม่มีการรจัดเฟสที่ถูกต้อง เฟสของกระแสจะกลับทิศไปมา ทำให้คลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าที่แพร่กระจายออกจากแต่ละส่วนหักล้างกันในบางมุมในสามมิติและเสริมกันในบางมุมในสามมิติ ทำให้ได้รูปแบบการแพร่กระจายคลื่นที่ซับซ้อนขึ้น

เมื่อทำตามขั้นตอน 1-3 จะได้รูปที่ 10(a)  ซึ่งจะเห็นว่าที่จุดป้อนนั้นเฟสของกระแสกลับด้านกันซึ่งขัดกับหลักทางฟิสิกส์  แสดงว่าเราสมมติเฟสของกระแสผิดไปหนึ่งด้าน   กรณีนี้เราทำต่อด้วยขั้นตอน 4.1 แก้ไขเฟสของกระแสก้านล่างให้ถูกต้องตรงกับก้านบนและได้การกระจายกระแสและลักษณะของเฟสใน รูป 10(b) เราแก้ไขเฟสของกระแสก้านล่างให้ถูกต้องตรงกับก้านบน  และเมื่อใส่ขนาดของสายอากาศเข้าในโปรแกรม EZNEC จะได้การกระจายกระแสในรูปที่ 10(c) และรูปแบบการแพร่กระจายคลื่นในรูป 10(d) 

รูปที่ 10 สายอากาศยาว 1.5λ ที่มีจุดป้อน
อยู่เกือบริมสุดของด้านหนึ่ง



ขั้นตอนการสร้างแผนผังการกระจายของกระแสไฟฟ้าความถีสูงบนก้านโลหะสายอากาศด้านบน จะทำให้ผู้ทำงานกับสายอากาศหรือผู้ออกแบบมีแนวคิดเชิงสัญชาตญาณในการทำงานของมัน  และ ช่วยในการปรับขนาดและจุดป้อนก่อนทดลองใส่ลักษณะของสายอากาศ (design) นั้นลงในโปรแกรมช่วยจำลองการทำงานของสายอากาศต่อไป 


สรุป (Conclusion)  

สิ่งที่ได้จาก กรอบแนวคิดเชิงวิชาการต้นฉบับ (Original Conceptual Framework) ชิ้นนี้ คือความสามารถในการ "มองทะลุ" โครงสร้างทางกายภาพของสายอากาศว่าเมื่อมีความยาวเท่าใดและจุดป้อนอยู่ตรงไหนบนตัวมัน น่าจะมีการกระจายของกระแสและเฟสอย่างไรก่อนที่เราจะลงมือสร้างหรือนำไปคำนวณในโปรแกรม Simulation เชิงตัวเลข การที่เรารู้กระแสและเฟสบนโลหะสายอากาศได้ล่วงหน้า ช่วยให้เราเข้าใจพฤติกรรมการเสริมหรือหักล้างกันของคลื่น และป้องกันความผิดพลาดจากการออกแบบโครงสร้างที่ทำให้เกิดเฟสกลับด้านโดยไม่ตั้งใจได้อย่างมีประสิทธิภาพ




© Jitrayut Chunnabhata, 2026.
This article is an original research work developed independently by the author, including its concepts, analyses, and theoretical framework. All rights to the content are reserved by the author. The ideas, content, and results presented here may be used for study, reference, or further research provided that proper credit is given to the author and the original source is clearly cited in all cases. Any reproduction, adaptation, or presentation of this work, in whole or in part, as one’s own without appropriate attribution—whether directly or indirectly—constitutes academic plagiarism and a clear violation of copyright.
© 2026 จิตรยุทธ จุณณะภาต สงวนลิขสิทธิ
บทความนี้เป็นงานวิจัยต้นฉบับที่ผู้เขียนพัฒนาขึ้นด้วยตนเอง ทั้งในเชิงแนวคิด การวิเคราะห์ และกรอบทางทฤษฎี ลิขสิทธิ์ของเนื้อหาทั้งหมดสงวนไว้โดยผู้เขียน  อนุญาตให้นำเนื้อหา แนวคิด หรือผลการวิเคราะห์ไปใช้เพื่อการศึกษา การอ้างอิง หรือการวิจัยต่อยอดได้ โดยต้องระบุชื่อผู้เขียนและแหล่งที่มาอย่างชัดเจน ทุกครั้ง    การคัดลอก ดัดแปลง หรือนำเนื้อหาทั้งหมดหรือบางส่วนไปนำเสนอเป็นผลงานของตนเอง โดยไม่ให้เครดิตผู้เขียน ไม่ว่าทางตรงหรือทางอ้อม ถือเป็นการ ลอกเลียนงานวิชาการ (plagiarism) และเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์อย่างชัดเจน

วันพฤหัสบดีที่ 29 ตุลาคม พ.ศ. 2569

กิจกรรมและประชุมประจำเดือน ตุลาคม 2569



ถึงฝนจะตก ถึงฟ้าจะร้อง หรือไม่ตกก็ตาม The DXer Clubstation ยังคงมีกิจกรรมอยู่สม่ำเสมอเป็นประจำทุกเดือน
ครั้งที่ผ่านมาเราพบกันวันที่ 18 ตุลาคม 2569 มีหลายเรื่องที่เราคุยกันและน่าสนใจเหมือนเช่นเคย ไม่ว่าจะเป็น
- พื้นฐานด้านสายอากาศ
- สารพัดการต่อเชื่อมทางดิจิตอล
- พื้นฐานของสายนำสัญญาณและสมิธชาร์จ 
- การอ่านหน้าจอ NanoVNA อย่างง่าย
- การทดลองวัด ขนาดเครื่องนิ่งของ โวลเตจและกระแสบนโลหะสายอากาศ
- อุปกรณ์เครื่องมือวัดต่างๆ 
เป็นต้น

เครื่องมือวัดเบื้องต้น เช่น SWR meter, Power meter, 
เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับนักวิทยุสมัครเล่น 
นอกจากนั้นก็มีอุปกรณ์จุกจิกเช่น Dummy load,
Attenuator ที่มีประโยชน์มากและต้องใช้บ่อย


มัลติมิเตอร์คือเครื่องมือวัดที่จำเป็น มีทั้งแบบ
ดิจิตอลตัวเลขและแบบเข็ม ช่างที่ชำนาญ
หลายท่านก็ยังชื่นชอบแบบเข็มเพราะมักสังเกต
เห็นการเปลี่ยนแปลงของสิ่งที่เกิดขึ้นในวงจร
ได้ง่ายกว่าแบบตัวเลข พยายามซื้อของที่ดีมีคุณภาพ
แล้วมันจะ ทำงานดีตั้งแต่วันแรกจนถึงวันที่มันจากเราไป 
(ซึ่งถ้าไม่หายเสียก่อน มันก็อยู่ได้นานมากครับ)


แหล่งจ่ายไฟที่มีคุณภาพดีก็เป็นสิ่งจำเป็น นอกจากที่
เราต้องจ่ายให้กับเครื่องวิทยุแล้วบางครั้งวงจร
อิเล็กทรอนิกส์ที่เราประดิษฐ์ขึ้นมา
ก็ต้องการแหล่งจ่ายไฟเช่นกัน


ทักษะเชิงช่างเป็นสิ่งที่ทำให้การเล่น
หรือใช้งานวิทยุสื่อสารสนุกยิ่งขึ้น


มัลติมิเตอร์ในภาพอายุนานมาก เปลี่ยนแบตเตอรี่ไป
หลายครั้งแล้วแต่วันนี้ก็ยังทำงานสมบูรณ์อยู่


เราคุยกันเรื่องสายนำสัญญาณและคลื่นที่สะท้อน
ในสายนำสัญญาณ รวมถึงคุยกันว่าสุดท้ายแล้ว
ทำให้เกิด “คลื่นนิ่ง” ได้อย่างไร รวมทั้งอธิบายว่า
ที่จริงแล้วคลื่นนิ่งที่อยู่ในสายนำสัญญาณ 
“มีหน้าตาอย่างไรกันแน่”


เม้าท์เรื่อง SWR ที่โดยพื้นฐานแล้วสามารถคำนวณ
ได้จากกำลังของคลื่นที่เดินทางไปข้างหน้า
และสะท้อนกลับมาข้างหลัง


เราสามารถวัดคลื่นนิ่งของโวลเตจของคลื่นนิ่ง
ที่อยู่บนก้านโลหะของอากาศได้


บนสายอากาศก็มีคลื่นนิ่ง และจริงๆ แล้วคลื่นนิ่ง
บนสายอากาศเป็นสิ่งจำเป็น ไม่อย่างนั้นแล้ว
มันจะทำงานได้ไม่ดี ควบคุมยาก


เพื่อนๆ ที่สนใจจะเข้าร่วมกิจกรรมสามารถติดตามที่บล็อกนี้ได้ หากมีข่าวสารเราจะประกาศให้ทราบล่วงหน้า แล้วพบกันอีกในกิจกรรมครั้งต่อไปนะครับ 

73 DE E20AE