วันเสาร์ที่ 28 มีนาคม พ.ศ. 2569

SWR ไม่ได้บอกว่ากำลังส่งดีหรือไม่: ความจริงของคลื่นสะท้อนในสายนำสัญญาณ

 

A Theoretical Investigation of the Relationship Between SWR, Apparent Impedance, and Power Transfer Efficiency in Transmission Lines

โดย จิตรยุทธ จุณณะภาต / Jitrayut Chunnabhata (HS0DJU)
Electrical Engineer, Amateur Radio Operator
Independent Researcher in RF and Applied Electromagnetics
หมายเหตุ: บทความนี้สงวนลิขสิทธิ์โดยผู้เขียน (โปรดดูรายละเอียดด้านล่างสุด)


นักวิทยุสมัครเล่นหรือผู้ที่ทำงานเกี่ยวกับระบบสื่อสารคงคุ้นเคยกับตัวเลขคุณสมบัติหนึ่งคือ อัตราส่วนคลื่นนิ่ง (Standing Wave Ratio หรือ SWR) ที่เกิดขึ้นบนสายนำสัญญาณซึ่งบอกสภาพการเข้ากันได้ (match) ของโหลดที่นำมาต่อกับสายนำสัญญาณเส้นหนึ่งๆ ว่าเป็นอย่างไร แต่ว่าหลายครั้งกลับมีความเข้าใจคลาดเคลื่อนโดยนำเอาค่า SWR บนสายนำสัญญาณที่ต่อระหว่างแหล่งจ่ายกับโหลดไปผูกกับความสามารถในการส่งถ่ายกำลังคลื่น RF (Radio Frequency Power) จากแหล่งจ่ายไปยังโหลดว่าสัมพันธ์แบบแปรตามกันเสมอ ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ถูกต้องในทางวิศวกรรม บทความนี้จะอธิบายว่าอัตราส่วนคลื่นนิ่งหรือ SWR กับความสามารถในการส่งผ่านพลังงานเกี่ยวข้องกันในแง่มุมใด และอย่างไร 


SWR คืออะไร 

ตามนิยามแล้วคือ Standing Wave Ratio ที่แปลตรงตัวคือ "อัตราส่วนคลื่นนิ่ง" ซึ่งจะเรียกเฉพาะกับสิ่งที่เกิดในสายนำสัญญาณ (หรืออาจจะตัวกลางอื่นที่คลื่นเดินทาง) นั่นคือเราไม่ใช้ในบริบทของ สายอากาศ หรือ อุปกรณ์อิกเล็กทรอนิกส์ต่างๆ  แน่นอนว่าบนโลหะของสายอากาศมีคลื่นนิ่งอยู่ (ไม่อย่างนั้นมันจะออกอากาศอย่างที่เราต้องการไม่ได้) แต่เราไม่ใช้คำว่า SWR กับสายอากาศ   การที่เราเห็นสเป็คของสายอากาศ เช่น SWR < 1.3:1 ที่ 50Ω  นั้นมีความหมายที่แท้จริงว่า "เมื่อต่อสายอากาศนี้เข้ากับสายนำสัญญาณ 50Ω แล้วจะมีอัตราส่วนคลื่นนิ่งบนสายนำสัญญาณนั้นไม่แย่ไปกว่า 1.3:1 (ที่ความถี่ที่กำหนด)  จะเห็นว่าของหลายอย่างมีการพูดให้สั้นลงจนเราเข้าใจผิดไปก็มี

แล้วคลื่นนิ่งที่ว่านี้เกิดขึ้นจากอะไร  มันเกิดจากการรวมตัวกันของคลื่นที่เคลื่อนที่ไปข้างหน้ากับคลื่นที่สะท้อนที่รอยต่อของตัวกลาง (หรือโหลด) ที่มีอิมพิแดนซ์ไม่เท่ากันแล้วเคลื่อนที่สวนทางกลับไป  การรวมกันทำให้ขนาดคงเหลือรวมของคลื่นเปลี่ยนไปและมีลักษณะเป็น "กรอบคลื่น" ค้างอยู่แบบนั้น (นิ่ง) ไม่ขยับไปไหนบนความยาวของสายนำสัญญาณ เราจึงเรียกว่า "คลื่นนิ่ง" นั่นเอง ดูรูปที่ 1

รูปที่ 1 คลื่นนิ่งเกิดจากการสะท้อนที่
รอยต่อของตัวกลางที่อิมพิแดนซ์
ไม่เท่ากัน รวมกับคลื่นที่เคลื่อนที่ไป
ข้างหน้าตามปกติ ทำให้เกิด "กรอบ"
มีลักษณะเป็นรูปคลื่น ไม่เคลื่อนที่
ไปไหน จึงเรียกว่า "คลื่นนิ่ง"

เนื่องจากมีการกระเพื่อมของขนาดสัญญาณรวม บางตำแหน่งจะมีขนาดสูงที่สุด และบางตำแหน่งจะมีขนาดต่ำที่สุด และอัตราส่วนของขนาดนี้เองที่เรียกว่า Standing Wave Ratio 

SWR = Vmax / Vmin   -----------------------
และเป็นตัวเลขเทียบกับ 1 เช่น 1.3:1
(โดยมาตรฐานแล้วเราเอา :1 ไว้ด้านหลังเสมอ) 

จะเห็นว่า คลื่นนิ่งเกิดจากคลื่นที่เคลื่อนที่ไปข้างหน้า (forward) รวมตัวกับคลื่นที่เคลื่อนที่ไปข้างหลัง (reflect) และเพราะคลื่นสะท้อนมีขนาดและเฟสที่ต่างกันได้เนื่องจากโหลดมีค่าความต้านทานหลากหลาย และอาจจะแสดงความจุไฟฟ้าหรือความเหนี่ยวนำ (reactance) ปนอยู่ด้วย  (อ่านเรื่อง อธิบาย VSWR ด้วยตัวอย่าง ประกอบ) 


การสะท้อนและการเข้าสู่สภาวะคงตัว (Steady State) 

ถ้าเราดูผิวเผิน จะเห็นว่าคลื่นที่สะท้อนกลับเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เกิดคลื่นนิ่งในสายนำสัญญาณ สัญชาติญาณเราบอกทันทีว่า กำลังของคลื่นที่สะท้อนกลับต้องไปถึงโหลด (เช่น สายอากาศ) ที่สายนำสัญญาณนั้นต่ออยู่ไม่ได้แล้วหายไปน่ะสิ  ความรู้สึกนี้ไม่ผิดแต่ถูกครึ่งเดียว สิ่งที่เกิดขึ้นจริงๆไม่ใช่แบบนั้นเพราะเรายังพิจารณาไม่ครบ 

สิ่งที่เกิดขึ้นคือเมื่อคลื่นเดินทางไปถึงโหลด คลื่นส่วนใหญ่จะถูกส่งไปโหลด และมีคลื่นสะท้อนที่ขนาดเล็กกว่าเดินทางย้อนไปจนถึงแหล่งจ่ายกำลัง (เช่น เครื่องส่งวิทยุ)  จากนั้นจะสะท้อนกลับไปหาโหลดอีกครั้งหนึ่ง จากนั้นก็จะสะท้อนกลับจากโหลดไปยังแหล่งจ่ายกำลังอีกครั้ง วนเวียนแบบนี้ไปเรื่อย ด้วยขนาดคลื่นสะท้อนที่เล็กลงทุกครั้งที่มีการสะท้อน  

เมื่อพิจารณาการสะท้อนหลายครั้ง จะพบว่าคลื่นที่สะท้อนแต่ละครั้งมีขนาดลดลงเป็นสัดส่วน |Г| (ขนาดของสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ) ดังนั้นผลรวมของคลื่นทั้งหมดจึงสามารถเขียนอยู่ในรูปของอนุกรมเรขาคณิต (geometric series) ได้  อนุกรมเรขาคณิตจะลู่เข้า (converge) เมื่อ |Г| < 1    โดยทั่วไป 0 ≤ |Г| ≤ 1 อยู่แล้ว  (กรณี |Г| = 1 คือสะท้อนกลับทั้งหมดเกิดเมื่อปลายเปิดหรือลัดวงจรเท่านั้นซึ่งไม่ใช่กรณีที่เรากำลังพิจารณา)  ด้วยเหตุนี้ระบบจึงสามารถ converge เข้าสู่สภาวะ steady-state ได้ และค่าแรงดันหรือกระแสใน steady-state ที่เราวัดได้นั้นจริงๆ แล้วคือผลรวมของการสะท้อนกลับไปมาจำนวนอนันต์ครั้ง (sum of infinite reflections) นั่นเอง

กระบวนการที่คลื่นสะท้อนกลับไปมาจะเกิดขึ้นซ้ำจนกระทั่งกำลังรวมทั้งหมดที่แหล่งจ่ายจ่ายออกมาถูกส่งออกไปยังโหลดได้จนหมด  ดูรูปที่ 2 

รูปที่ 2 แสดงคลื่นที่เดินทางกลับไปมา
เมื่อสะท้อนที่รอยต่อที่อิมพิแดนซ์ต่างกัน
แต่เมื่อถึงสภาวะคงตัว คลื่น 1, 3, 5,.. จะ
รวมกันเป็นคลื่นที่ไปข้างหน้าและคลื่น
2, 4, 6,... จะรวมกันเป็นคลื่นที่สะท้อนกลับ

จากด้านขวามือของรูปที่ 2 แม้การสะท้อนระหว่างรอยต่อระหว่างอิมพิแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ Z0 กับอิมพิแดนซ์ของโลหด ZL ( ซึ่ง Z0  ZL ) จะเกิดขึ้นหลายครั้ง แต่ทุกครั้งจะมีสัมประสิทธิการสะท้อนกลับค่าเดียวกันคือ Г (gamma, แกมมา)  เราสามารถคำนวณ Г ได้จาก

Г  =  (ZL - Z0) / (ZLZ0)  --------------

Г , ZL , Z0  เป็นจำนวนเชิงซ้อน
โดยทั่วไปเราใช้ Z0 ในรูปจำนวนเต็มเช่น 50Ω  โดยละ +j0Ω  ออกไป เพราะส่วน reactance มีค่าต่ำมาก (ถ้ามีค่ามากกว่า 0 แสดงถึง loss ในสายนำสัญญาณนั้น) 
Г สามารถเขียนเป็น  Гre + Гim  หรือในรูปโพลาเวคเตอร์ได้เป็น =|Г|θ  ก็ได้ โดย |Г| เป็นขนาดของเวคเตอร์ Г นั่นเอง (|Г| เป็นจำนวนจริงสเกลาร์) 

โดยค่าของ Г ที่คำนวณได้จากสมการ  ได้รวมการสะท้อนกลับไปมาทั้งหมดจนอยู่ในสภาวะคงตัวไว้ด้วยแล้วโดยเราไม่ต้องไล่คำนวณการสะท้อนกลับไปมาของคลื่นแต่ละรอบ (ซึ่งทำไม่ได้ในทางปฏิบัติเพราะมันคงเป็นจำนวน  รอบ)  

และจาก |Г| เราจะรู้   และสามารถคำนวณ SWR ได้เป็น 

SWR = (1 + |Г|) / (1 - |Г|) ----------------

จากสมการ  และ  จะเห็นชัดเจนว่าถ้า ZL = Z0  จะทำให้  |Г| = 0  และ SWR = 1  คือสภาพที่ดีที่สุดไม่มีคลื่นสะท้อนจากจุดต่อเชื่อม ไม่มีคลื่นนิ่งบนสายนำสัญญาณ และในทางตรงกันข้ามถ้า ZL  Z0  จะทำให้มีการสะท้อนที่จุดต่อเชื่อม และมีคลื่นนิ่งหรือ SWR > 1:1   จะเห็นว่า SWR เป็นเรื่องของพฤติกรรมคลื่นที่เกิดในสายนำสัญญาณโดยเฉพาะ 


อิมพิแดนซ์ที่ปลายสายฝั่งแหล่งจ่าย (Zin)

ถึงตรงนี้เรายังไม่พิจารณาถึงผลของการต่อโหลด (เช่น สายอากาศ) เข้ากับสายนำสัญญาณซึ่งสำคัญมาก เมื่อเราต่อโหลดเข้ากับสายนำสัญญาณ อิมพิแดนซ์ที่ปรากฏที่ปลายของสายนำสัญญาณอีกเส้นหนึ่งอาจจะผิดไปจากอิมพิแดนซ์ของโหลดเองได้ 

รูปที่ 3 อิมพิแดนซ์ที่ปลายสายนำสัญญาณ
ด้านตรงกันข้ามกับโหลดจะเป็นค่าที่
ถูกแปลงไป ขึ้นกับ ZLZ0 และความยาว  
ของสายนำสัญญาณ (และการสูญเสีย
ในสายนำสัญญาณเองด้วย แต่ในบทความนี้
จะถือว่าไม่มีการสูญเสียในสายนำสัญญาณ
เพื่อความเข้าใจสาระสำคัญที่ง่ายขึ้น)

ในรูปที่ 3 เราเรียก Z01 และ Z02 แยกกันเพราะเป็นสายนำสัญญาณสองเส้นมาต่อกัน อาจจะมีอิมพิแดนซ์เฉพาะตัวไม่เท่ากัน จึงเขียนแยกกันไว้

จากรูปที่ 3:
1) ถ้า ZL และ Z01 มีค่าเท่ากัน   Zin = ZL เสมอไม่ว่า  ยาวเท่าไร
2) ถ้าความยาว  ของสายนำสัญญาณเป็นจำนวนเต็มของ ½λ (ทางไฟฟ้า คือชดเชยตัวคุณความเร็วแล้ว)   Zin = ZL  (ไม่ว่า  Z01 = ZL หรือไม่ก็ตาม)   
3) ถ้าความยาว  ของสายนำสัญญาณเป็น ½λ + n(¼λ) ; n=1, 2 3,...  หรือ  = (1/4)λ, (3/4)λ, (1 1/4)λ,.. หรือที่เราเรียกว่า "ลง quarter wave"   Zin =  Z02 / ZL     

1) - 3) ด้านบน เป็นกรณีพิเศษของสมการ  ด้านล่างซึ่งบอกการแปลงอิมพิแดนซ์เกิดขึ้นโดยผลของสายนำสัญญาณเมื่อถือว่าสายนำสัญญาณนั้นเป็นแบบไม่มีการสูญเสียกำลัง (ถ้าสายนำสัญญาณมีการสูญเสียกำลัง ยิ่ง  มากขึ้นหรือสายนำสัญญาณยาวขึ้น  Zin จะมีเนวโน้มเข้าใกล้ Z0 ของสายนำสัญญาณนั้น)

--------   

Z0  เป็นอิมพิแดนซ์เฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ หน่วย Ω 
ZL  เป็นอิมพิแดนซ์เชิงซ้อนของโหลด หน่วย Ω 
Zin เป็นอิมพิแดนซ์เชิงซ้อนที่มองเข้าไปจากอีกด้านหนึ่งของสายนำสัญญาณ หน่วย Ω 
β = 2π/λ  เป็นค่าคงที่เฟส (phase constant) บอกว่าในความมยาว 1 เมตรเฟสของคลื่นบนสายนำสัญญาณเปลียนไปกี่เรเดียน หน่วย rad/m
  เป็นความยาวของสายนำสัญญาณในรูปแบบ λ  คือ aλ เช่น 0.1λ , 0.25λ  หรืออื่นๆ โดย a เป็นเลขจำนวนจริง

ดังนั้น β  = (2π/λ (aλ) =  2πa (หน่วย เรเดียน) 
จึงสามารถหา tan(β) ได้เป็นจำนวนจริงและคำนวณต่อได้

จะเห็นว่าอิมพิแดนซ์ที่ปลายสายอีกด้านหนึ่งของสายนำสัญญาณที่ด้านหนึ่งต่อกับโหลดจะมีค่าต่างไปจากโหลดได้มาก ขึ้นกับตัวแปรหลายอย่างทั้ง  ZL เอง, Z0, และ     

สังเกตว่าเมื่อ ZL  Z0 จะมีคลื่นนิ่งในสายนำสัญญาณเสมอคำนวณได้ตามสมการ  และ    แต่ SWR จะไม่เปลี่ยนตามความยาว  ของสายนำสัญญาณ (เมื่อสายนำสัญญาณเป็นแบบไม่มีการสูญเสียกำลัง (lossless)  


Conjugate Matching และกฏการอนุรักษ์พลังงาน (Conservation of Energy)

หมายเหตุ 
Conjugate Matching มีความหมายเฉพาะในทางวิศวกรรมไฟฟ้า ผู้อ่านสามารถค้นคำนี้และศึกษาเพิ่มเติมในเว็บไซต์ต่างๆ ได้

เมื่อเราต่อแหล่งจ่ายกำลัง (เช่น เครื่องส่งวิทยุ) ที่มีอิมพิแดนซ์ขาออกเป็น Zs เข้ากับปลายสายนำสัญญาณ (ซึ่งมองเห็นอิมพิแดนซ์เป็น Zin) แหล่งจ่ายกำลังจะจ่ายกำลังได้สูงสุดเท่าที่ออกแบบไว้เมื่อเกิดเงื่อนไข conjugate match (คอนจูเกท แมทช์)  นั่นคือ

เมื่อ   
Zs  = RS + XS 
Zin = Rin + Xin    

เงื่อนไข conjugate matching:
Zs =  Zin * -------------------------  

นั่นคือ 
RS = Rin  และ  XS = - Xin  

ในกรณีทั่วไปที่เราเห็นบ่อยคือ  XS = 0Ω  และ  RS = 50Ω  นั่นคือ
การแมทช์ทั่วไปจะเกิดเมื่อ  Xin = 0Ω  และ  Zs = Zin  = 50Ω   
ภายใต้เงื่อนไขนี้ แหล่งจ่ายจะจ่ายกำลังได้สูงสุด 
แต่ถ้าไม่แมทช์ตามเงื่อนไขนี้ แหล่งจ่ายก็จะจ่ายกำลังได้ต่ำลง
จะเห็นชัดเจนว่าการที่แหล่งจ่ายจะจ่ายกำลังได้มากหรือน้อยเป็นเรื่องของแหล่งจ่าย (อิมพิแดนซ์ Zs) กับ Zin  โดยไม่มีอะไรเกี่ยวกับ SWR ในสายนำสัญญาณที่ต่อระหว่างแหล่งจ่ายกับโหลด 

และในแหล่งจ่ายกำลังหรือเครื่องส่งวิทยุจริง กำลังที่จ่ายออกอาจจะลดลงมากเมื่อมี mismatching สูง เนื่องจากวงจรป้องกันทำงานหรือจากข้อจำกัดของวงจรขยายกำลังซึ่งเป็นวงจรอิเล็กทรอนิกส์แบบ active

ไม่ว่าจะแมทช์ดีที่สุดหรือไม่ก็ตาม ถ้าสายนำสัญญาณเป็นแบบไม่มีการสูญเสีย (lossless transmission line) กำลังจากแหล่งจ่ายกำลัง (PS) จะถูกส่งไปถึงโหลด (PL) ได้ทั้งหมด นั่นคือ PS = PL เสมอ  นั่นคือเป็นไปตามกฏอนุรักษ์พลังงาน (เมื่อไม่มีการสูญเสียเป็นรูปอื่น เช่น ความร้อน เราจะเห็นว่าสายนำสัญญาณไม่ค่อยร้อน พลังงานย่อมถูกส่งไปยังโหลดได้ทั้งหมด)  แต่ในสายนำสัญญาณจริงที่มีการสูญเสีย ถ้า SWR > 1:1 หรือไม่เป็นไปตามอุดมคติ จะมีการสูญเสียจากตัวนำ ฉนวน และ/หรือการสูญเสียเพิ่มเติมจาก SWR ได้

รูปที่ 4 เมื่อแหล่งจ่ายและ   แมทช์กันแบบ
คอนจูเกท แหล่งจ่ายจะส่งกำลังออกไปได้
เต็มที่เท่าที่ถูกออกแบบไว้ (PS) และกำลังนั้น
จะถูกส่งถ่ายให้โหลดทั้งหมด (PS=PL) โดย
ที่จุดต่อเชื่อมระหว่างโหลดกับสายนำสัญญาณ
อาจจะมีการสะท้อน (Г≠0) ทำให้มี PF และ PR 
ถ้า ZL Z0  และเพราะมีกำลังคลื่นที่สะท้อน
กลับด้วย เราจะเห็นว่า PF  = PL + PR  

นอกจากนั้น ถ้าจุดต่อเชื่อมระหว่างสายนำสัญญาณกับโหลดไม่แมทช์กัน (Z0  Zin) จะมีการสะท้อนเกิดขึ้น (Г  0) และมีคลื่นสะท้อนกลับ (PR) และเห็นได้ว่า:

PS =  PL = PF - PR   ---------------------  
(เป็นไปได้ที่ PF > PL  เพราะในความจริงคลื่นมีการสะท้อนกลับไปมาเสริมกันอยู่ และการคำนวณของเราทั้งหมดได้รวมกำลัง, สัมประสิทธิการสะท้อนกลับของคลื่นทั้งหมดโดยรวมไว้แล้ว) 
|Г|2 = PR / PF   ---------------------------  


ตัวอย่างกรณีที่คุ้นเคย

ลองดูตัวอย่างในรูปที่ 5 ซึ่งเราต่อโหลดอิมพิแดนซ์  ZL = 112.5Ω  เข้ากับสายนำสัญญาณที่มีอิมพิแดนซ์เฉพาะตัว Z0 = 75Ω  นั่นคือเกิดการไม่แมทช์แน่นอน  เราคำนวณ ГL ได้จากสมการ  และ   

ГL  = ( ZL - Z0 ) / ( ZL + Z0 ) = (112.5Ω - 75Ω) / (112.5Ω + 75Ω) = 37.5Ω / 187.5Ω = 0.2 + j0
ดังนั้น | ГL | = 0.2  (เป็นขนาด มีค่าไม่เกิน 1 และไม่มีหน่วย) 
และ SWR  = (1 + |Г|) / (1 - |Г|)  =  (1+0.2) / (1-0.2)  = 1.2 / 0.8  = 1.5 หรือ 1.5:1   

นอกจากนั้น สายนำสัญญาณ 75Ω ยังทำหน้าที่แปลงอิมพิแดนซ์ ZL จาก 75Ω ด้วยตามสมการที่    ซึ่งในรูปที่ 5 สายนำสัญญาณนี้ยาว   = 0.25λ  หรือที่เราเรียกว่า Quarter-wave transformer ทำให้ β ในสมการ  เป็น π/2  และสมการ  จะลดรูปลงเหลือ  ที่เราคุ้นเคยซึ่งเป็นกรณีพิเศษหนึ่งของ 

Zin = Z02  / ZL   -------------   

Zin =  (75Ω)2 / 112.5Ω        
Zin =  5625Ω2 / 112.5Ω  = 50Ω
ซึ่งแมทช์กับ  Zs = 50Ω ด้วย    
ทำให้แหล่งจ่ายสามารถส่งกำลังได้เท่าที่ออกแบบ (Pmax) และกำลัง Pmax นี้จะถูกส่งไปถึงโหลดด้วย นอกจากนั้นเพราะเรารู้สัมประสิทธิการสะท้อนกลับ   | ГL | = 0.2 และจาก  เราได้ 

(0.2)2  =  0.04 = PR / PF 
แต่ PL = PF - PR   
สมมติ  Pmax = 10W =  PL = PF - PR     
10W =  PF - PR     
จะได้ 
PF  10.416W
PR  0.416W   

รูปที่ 5 แสดงการใช้สายนำสัญญาณ Z0 = 75Ω 
ยาว ¼λ ต่อจากโหลด ZL = 112.5Ω  ซึ่งทำให้
อิมพิแดนซ์ที่มองเห็นจากอีกด้านของสายนำ
สัญญาณ (Zin) เป็น 50Ω  และแมทช์กับ
อิมพิแดนซ์ขาออกของแหล่งจ่าย (Zs) พอดี
แม้จะมีคลื่นนิ่งในสายนำสัญญาณแต่แหล่ง
จ่ายจะจ่ายกำลังได้สูงสุด และกำลังจะถูก
ส่งไปถึงโหลด ZL ได้ทั้งหมด


จะเห็นว่า เมื่อพลังงานสะท้อนกลับ มันไม่ได้หายไปไหน แต่มันจะสะท้อนกลับไปกลับมาจนหาทางออกไปยังโหลดได้ นอกจากนั้นยังอาจจะเสริมกันภายใน ทำให้กำลังบางจุดสูงกว่าที่แหล่งจ่ายจ่ายออกมาด้วย แต่ในท้ายที่สุดแล้ว กำลังงานรวมทั้งหมดยังคงเป็นไปตามกฏการอนุรักษ์พลังงานเสมอ 


แล้วเราจะแมทช์อิมพิแดนซ์ต่างๆ ไปทำไม

ผู้อ่านหลายคนคงสงสัยว่าถ้า SWR ในสายป้อนไม่สำคัญต่อการส่งพลังงานแล้ว เราจะพยายามปรับอิมพิแดนซ์ต่างๆ ให้ถูกต้อง (หรือที่เรียกติดปากกันว่า "แมทช์") ไปทำไม  คำตอบคือมันยังคงมีประโยชน์

- ในทางปฏิบัติแล้ว สายนำสัญญาณไม่ได้เป็นแบบ lossless คือมีการสูญเสียกำลังตามขนาด ความยาว และความถี่ที่ใช้งาน สายนำสัญญาณทั่วไปจะมี การสูญเสียกำลังส่วนเพิ่ม จากปกติอีกเมื่อคลื่นที่วิ่งข้างในมีอัตราส่วนคลื่นนิ่งสูง  การปรับอิมพิแดนซ์ให้ถูกต้องและลด SWR ให้ใกล้ 1:1 จะช่วยลดการสูญเสียส่วนเพิ่มนี้ได้ 

- แหล่งจ่ายสัญญาณรวมทั้งที่เป็นแหล่งจ่ายกำลัง (เช่น ภาคขาออกของเครื่องส่งวิทยุ มีอิมพิแดนซ์ขาออกเป็น Zs) จะจ่ายกำลังออกได้ตามที่ออกแบบไว้เมื่อนำโหลดที่มีอิมพิแดนซ์เหมาะสม (Zin) มาต่อกับมัน คือต้องเกิดสภาวะ Conjugate Match ระหว่าง Zin และ Zs    แม้ว่า Zin จะขึ้นกับอิมพิแดนซ์เฉพาะตัว (Z0) และความยาวของสายนำสัญญาณที่ใช้ () แต่ก็ขึ้นกับ ZL ด้วย เราจึงต้องปรับค่าของ ZL ให้ถูกต้อง 

- ในทางปฏิบัติเราจะพยายามออกแบบให้  Z0 = ZL= 50Ω  นั่นคือจะได้  Zin = 50Ω = Zs  ทำให้สะดวกในการทำงาน ทั้งระบบมี SWR ในสายนำสัญญาณต่ำ มีการสูญเสียกำลังส่วนเพิ่มน้อย และแหล่งจ่ายสามารถส่งกำลังออกได้ตามที่ออกแบบไว้ 


สรุป 

  • เมื่อความต้านทานเฉพาะตัวของสายนำสัญญาณ (Characteristic Impedance หรือ Z0) ที่คลื่นเดินทางอยู่ ไม่เท่ากับอิมพิแดนซ์ของโหลด (Load Impedance หรือ ZL) ที่มาต่ออยู่ที่ปลายของสายนำสัญญาณ (ไม่ว่าโหลดนั้นจะเป็นสายอากาศหรือเป็นปลายสายนำสัญญาณเส้นอื่น) จะเกิดการสะท้อนของคลื่นกลับมาเสมอ 
  • การสะท้อนอาจจะมีการสะท้อนจะเกิดกลับไปกลับมาหลายรอบได้ แต่ด้วยสัมประสิทธิการสะท้อนกลับ (Г) เดียวกันเสมอที่รอต่อระหว่างสายนำสัญญาณและโหลด 
  • คลื่นที่สะท้อนกลับไปมาอาจะรวมหรือหักล้างกันได้ และเป็นไปได้ที่กำลังของคลื่นบางตำแหน่งบนสายนำสัญญาณสูงกว่ากำลังที่ส่งผ่านจากแหล่งจ่าย (เช่น PF อาจจะสูงกว่า PL ได้เมื่อ PR  0) แต่ยังคงไม่ขัดกับกฏการอนุรักษ์พลังงาน เพราะพลังงานรวมที่เข้า-ออกระบบยังคงเท่าเดิม 
  • คลื่นที่สะท้อนกลับไปมาสุดท้ายจะรวมกันในสภาวะอยู่ตัว (steady state) ทำให้เกิด คลื่นนิ่ง (Standing Wave) ภายในสายนำสัญญาณเส้นนั้น
  • แต่ “การส่งผ่านกำลัง” เป็นคนละประเด็นกัน ถ้าแหล่งจ่ายส่งกำลังเข้ามาเท่าใด ในที่สุดแล้วกำลังนั้นจะถูกส่งออกไปที่โหลดทั้งหมด (conservation of energy law) ถ้าสายนำสัญญาณไม่มีการสูญเสีย (เป็นความร้อน หรืออื่นๆ) ในตัวมันเอง
  • แหล่งจ่ายจะจ่ายกำลังได้มากแค่ไหนขึ้นอยู่กับว่า Zin ที่มองเข้าไปที่สายนำสัญญาณแมทช์ หรือ conjugate match กับอิมพิแดนซ์ของแหล่งจ่ายเองหรือไม่ ถ้าแมทช์กัน กำลังทั้งหมดก็จะถูกส่งออกออกไป  ซึ่ง Zin ขึ้นกับ ZLZ0, และความยาวของสายนำสัญญาณเอง 
  • ย้ำ: แม้จะมี Standing wave บนสายนำสัญญาณ แต่ในที่สุดแล้วคลื่นที่สะท้อนไปมาในสายนำสัญญาณก็จะหาทางออกไปยังโหลดจนได้ ไม่อย่างนั้นพลังงานจะต้องสูญเสียเป็นความร้อนในสายนำสัญญาณเอง ซึ่งผิดจากกฏอนุรักษ์พลังงานและเงื่อนไขที่เราบอกว่าสายนำสัญญาณเป็นแบบ lossless 



©Jitrayut Chunnabhata, 2026.
This article is based on well-established engineering principles. The content reflects the author's own explanation and presentation. You are welcome to reference or use this material for educational purposes, provided that proper credit is given. Direct reproduction or republication of the content is not permitted without prior permission. 

© 2026 จิตรยุทธ จุณณะภาต สงวนลิขสิทธิ
เนื้อหาในบทความนี้อ้างอิงจากหลักการทางวิศวกรรมที่เป็นที่รู้จักโดยทั่วไป ผู้เขียนได้เรียบเรียงและอธิบายในรูปแบบเฉพาะของตนเอง สามารถนำไปอ้างอิงหรือใช้เพื่อการศึกษาได้โดยกรุณาให้เครดิตแหล่งที่มาอย่างเหมาะสม และไม่อนุญาตให้คัดลอกเผยแพร่ซ้ำโดยตรงโดยไม่ได้รับอนุญาต